Εκθαμβωτικά σακάκια ολοκέντητα με παγιέτες. Κρόσια. Φτερά. Μίνι φορέματα. Ψηλές άσπρες μπότες με πλατφόρμα. Σεβαλιέ και στα δύο μικρά δάχτυλα των χεριών. Κρεπαρισμένη ξανθιά κουπ, το εμβληματικό περλέ κοραλί κραγιόν που σημάδεψε τη δεκαετία του ‘60 στα χείλη, μπλε σκιά, eyeliner και φρύδια ζωγραφισμένα αλφαδιά. Είναι ο Zeki Müren η μεγαλύτερη και αξεπέραστη φωνή της τουρκικής μουσικής, συνθέτης, στιχουργός, ηθοποιός και ποιητής. Έγινε γνωστός με τα προσωνύμια “Ήλιος της Τέχνης” και “πασάς”. Αποθεώθηκε ως glam performer. Πολλοί ακόμη τον αποκαλούν “David Bowie πριν τον David Bowie”, “Liberace της Τουρκίας”. Πάνω απ’ όλα όμως αποτέλεσε και εξακολουθεί να αποτελεί το θρυλικό queer είδωλο της γείτονος.
Η μέρα των γενεθλίων του γιορτάζεται ως Τουρκική Μέρα της Τέχνης της Μουσικής. Το 2014 μια έκθεση αφιερωμένη στη ζωή του βουλιάζει την Κωνσταντινούπολη. Όσο ζούσε άνθρωποι περίμεναν σε ουρές μονάχα για να τον αγγίξουν και να του φιλήσουν τα χέρια. Πώς ένας λαός βαθιά θρησκευόμενος και συντηρητικός όπως ο τουρκικός λάτρεψε τον Zeki Müren;
O Zeki Müren γεννήθηκε στις 6 Δεκεμβρίου του 1931, το μοναδικό παιδί του Kaya και της Hayriye Müren που είχαν μεταναστεύσει από τα Σκόπια στην Προύσα. Το ταλέντο του γίνεται αντιληπτό ήδη από το δημοτικό. Οι δάσκαλοί του τον επιλέγουν για τους πρωταγωνιστικούς ρόλους στις παραστάσεις του σχολείου. Όταν τελειώνει το Γυμνάσιο ζητά από τον πατέρα του να συνεχίσει τις σπουδές του στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί, φοίτα στο Istanbul Boğaziçi High School από το οποίο και τελειώνει πρώτος και δίνει εξετάσεις την Κρατική Ακαδημία Καλών Τεχνών της Κωνσταντινούπολης στην οποία περνά και σπουδάζει διακοσμητική.
Το 1950, φοιτητής ακόμα, παίρνει μέρος στον διαγωνισμό μουσικής του ραδιοφωνικού σταθμού TRT της Κωνσταντινούπολης και βγαίνει πρώτος ανάμεσα σε 186 διαγωνιζόμενους. Αυτή η νίκη σηματοδοτεί και την έναρξη της λαμπρής καριέρας του. Μέχρι το 1955 είχε ήδη καθιερωθεί ως αστέρι της τουρκικής μουσικής δισκογραφόντας ασταμάτητα, δίνοντας ραδιοφωνικές συναυλίες, αλλά και live performances στη νυχτερινή σκηνή της Κωνσταντινούπολης που βρίσκονταν σε τρομερή άνθιση. Ο Zeki γίνεται ο θρύλος των gazinos, των νυχτερινών κέντρων της Κωνσταντινούπολης και συγκεκριμένα του Maksim στο οποίο εμφανίζεται επί 11 χρόνια.
H stage persona του Müren, που σύντομα δεν θα διαφέρει από τον πραγματικό άνθρωπο, εξελίσσεται ραγδαία. Ράβει ο ίδιος τα outfits του στα οποία μάλιστα δίνει ευφάνταστα ονόματα όπως “The Prince from Outer Space,” “Dr. Zhivago’s Lover,” και “Purple Nights”, κάνει το makeup του όλο και πιο έντονο, τα μαλλιά μεγαλώνουν όλο και πιο πολύ. Καθιερώνει επίσης τη σκηνή σε σχήμα Τ που του επιτρέπει να περπατά ανάμεσα στο κοινό του και να έχει έντονη συναισθηματική αλλά και σωματική διάδραση μαζί του, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο την παράξενη, αλλά ταυτόχρονα γοητευτική του εικόνα.
Η σεξουαλική ταυτότητα του Zeki Müren είναι ένα “κοινό μυστικό” ανάμεσα στην τουρκική κοινωνία των late 50s’. Κανείς όμως δεν τον ρωτά, ούτε ο ίδιος αναφέρεται ποτέ σε αυτή. Παρόλα’ αυτά το querness του είναι κάτι παραπάνω από εμφανές. Ο τραγουδιστής “επέβαλε” γλυκά την queer ταυτότητά του. Η σαρωτική του ικανότητα ως performer, και η ευφυΐα του βοήθησαν αδιαμφισβήτητα. Η βάση όμως της καθολικής αποδοχής του Zeki Müren βρίσκεται στις ιδιαιτερότητες της σύγχρονης τουρκικής κοινωνίας.
Για να κατανοήσουμε καλύτερα την επιρροή του Müren σε μία συντηρητική κοινωνία όπως η Τουρκική οφείλουμε να κοιτάξουμε τις ζυμώσεις μέσα αυτή κατά τη διάρκεια του περάσματος από την Οθωμανική Αυτοκρατορία σε ένα εθνικό και κοσμικό τουρκικό κράτος, ενορχηστρωτής του οποίου υπήρξε φυσικά ο Κεμάλ Ατατούρκ. Το νεοσύστατο τουρκικό κράτος ιδρύεται επίσημα το 1923 και επισφραγίζεται με τη συνθήκη της Λωζάνης, ωστόσο η νομική μετάβαση από το παλιό οθωμανικό στο νέο δημοκρατικό πολιτικό σύστημα έχει ξεκινήσει ήδη από το 1920. Ο Κεμάλ γίνεται ο πρώτος Πρόεδρος της Δημοκρατίας και εισάγει ριζικές μεταρρυθμίσεις με σκοπό τη μεταμόρφωση του παλιού οθωμανικού κράτους σε μια νέα κοσμική δυτικοποιημένη τουρκική δημοκρατία.
Η δυτικοποίηση του τουρκικού κράτους προέβλεπε μία σειρά μεταρρυθμίσεων που στόχο είχε τη δημιουργία μιας σύγχρονης ευρωπαϊκής χώρας βασισμένη στα δυτικά πρότυπα και πλήρως απελευθερωμένης από τη θρησκεία. Μια από τις πρώτες ενέργειες του Κεμάλ ήταν να καταργήσει το χαλιφάτο. Η απομάκρυνση από τη θρησκεία έφερε πολύ γρήγορα και ενδυματολογικές αλλαγές. Οι άντρες υποχρεώθηκαν να φορούν καπέλο δυτικού τύπου (πχ fedora) που αντικατέστησε το οθωμανικό φέσι, ενώ οι γυναίκες αν το επιθυμούν μπορούσαν να φορούν μαντίλα στην ιδιωτική τους ζωή, ωστόσο απαγορεύονταν να το κάνουν στο σχολείο ή στη δουλειά. Τέλος απαγορεύτηκαν οι ιερατικές ενδυμασίες εκτός χώρων λατρείας. Επίσης, Μια από τις θεμελιώδεις αλλαγές ήταν φυσικά η επιβολή του λατινικού αλφάβητου στη θέση του αραβικού, το 1928.
Οι μεταβάσεις αυτές δεν ήταν εύκολες για τον τουρκικό λαό. Στο πρόσωπο του Zeki Muren συναντήθηκε η νοσταλγία για το ένδοξο οθωμανικό παρελθόν με την δυτικοποίηση που προήγαγε ο Κεμάλ. O Zeki Müren ενσωμάτωσε στην εικόνα του, αλλά και τη μουσική του τις πιο ανατρεπτικές πτυχές του παραδοσιακού πολιτισμού της Μέσης Ανατολής. Στα μάτια όσων τον θαυμάζουν τα στραφταλιζέ κοστούμια του και τα βαριά του κοσμήματα θύμιζαν τους Οθωμανούς σουλτάνους και πολεμιστές, αλλά και τους zenne τους άντρες χορευτές χορού της κοιλιάς. Οι μελαγχολικές μελωδίες που τραγουδούσε έφερναν στο νου επιρροές από την αραβική μουσική παράδοση που έτεινε να εξοβελιστεί εντελώς σε μια τουρκική σκηνή που είχε παραδοθεί στη δυτικότροπη pop, αλλά και τη rock (βλ. Barış Manço και Erkin Koray). Ενώ η σεξουαλική του ταυτότητα τους πηγαίνει πίσω στην ομοερωτική οθωμανική ποίηση και τις gender-fluid συνήθειες της οθωμανικής κοινωνίας.
Από την άλλη, το καθαρό πρόσωπό του, χωρίς ίχνος τριχοφυίας συναντούσε την εικόνα του Κεμάλ για την αρρενωπότητα, που μέσα από τη δική του εικόνα που μέχρι και σήμερα κυριαρχεί στο δημόσιο χώρο, προωθούσε το πρότυπο ενός καθαρού, φρεσκοξυρισμένου άντρα με προσεγμένα ρούχα – σημείωση: και ο Κεμάλ είχε βασικό λόγο στη δημιουργία των ρούχων του -. Ίσως η σημαντικότερη παράμετρος στη δυτική πλευρά του Zeki Müren όμως, να είναι η έκφραση της θηλυκότητας. Ανάμεσα στις μεταρρυθμίσεις που καθόρισαν την εγκαθίδρυση της τουρκικής Δημοκρατίας ήταν και αναβάθμιση του ρόλου της γυναίκας στην κοινωνία με μία σειρά ελευθεριών που της έδιναν πρωταγωνιστικό ρόλο στη δημόσια ζωή. Έτσι, όταν ο Zeki Müren φόρεσε μοντέρνα γυναικεία ρούχα στη σκηνή, σήμανε την άφιξη της θηλυκότητας ως κάτι που άξιζε τόσο πολύ να έχει προεξέχουσα θέση στην κοινωνία, που ακόμη κι ένας άνδρας αποφάσισε να την εκπροσωπήσει και να τη γιορτάσει.
Μονάχα ένα περιστατικό είναι γνωστό αναφορικά με κάποια αντίδραση στη σεξουαλική ταυτότητα του θρυλικού τραγουδιστή. Στα πρώτα βήματα της καριέρας του, άνδρες οπλισμένοι με ρόπαλα εισέβαλαν σε συναυλία του με σκόπο να του επιτεθούν. Εκείνος, με ηρεμία τους απηύθυνε το λόγο, “Αν θέλετε να με χτυπήσετε, μπορείτε να το κάνετε, αλλά πρώτα ακούστε τα τραγούδια μου“, στο τέλος οι οργισμένοι άντρες χειροκροτούσαν εκστασιασμένοι μαζί με το υπόλοιπο πλήθος. Αξίζει επίσης να σημειωθεί, ότι ο Zeki διέγραψε και μία εξίσου επιτυχημένη πορεία στον τουρκικό κινηματογράφο. Στις ταινίες πρωταγωνιστούσε δίπλα σε γυναίκες σταρ της εποχής υποδυόμενος τον straight άνδρα, που όμως ήταν ευαίσθητος, τρυφέρος και πάντα κατέληγε προδομένος από την αγάπη.
Η LGBTQI+ κοινότητα της γείτονος δεν φαίνεται να μοιράζεται μία ενιαία άποψη για το φαινόμενο Zeki Müren. Υπάρχουν εκείνοι που τον κατηγορούν ότι δεν μίλησε ποτέ ανοιχτά για τη σεξουαλικότητά του, εμφανώς μη λαμβάνοντας υπόψη πόσο τολμηρή υπήρξε ήδη η περσόνα του και η αποδοχή της σε εποχές τόσο μεταβατικές για τη χώρα τους, αλλά και σε χρόνια που, σε κανένα μέρος του κόσμου, πόσω μάλλον στην Τουρκία, δεν ήταν εύκολο να δηλώσει κανείς δημόσια τη σεξουαλική του ταυτότητα. Από την άλλη, εκπρόσωποι της κοινότητας όπως ο ακτιβιστής Cem Gutay, θεωρούν τον θρυλικό τραγουδιστή queer είδωλο. Όπως είχε δηλώσει στον Guardian με αφορμή έκθεση αφιερωμένη στον Müren, “Υπάρχει ένας άντρας στην οθόνη και φοράει φούστα, φορά ψηλά τακούνια. Τον βλέπουν και ταυτίζονται, ξέρουν ότι υπάρχει κάποιος εκεί έξω σαν αυτούς“. Επίσης, ο σκηνοθέτης Ufuk Tan Altunkaya έχει δηλώσει πως αν δεν υπήρχε ο Zeki Müren, θα ήταν πιο δύσκολο τώρα να κάνει come out ένας gay άνδρας στην Τουρκία.
Ο Müren ένωσε παράδοση και νεωτερισμό, γεφυρώνοντας τις ασυμβίβαστες διαφορές και διαιρέσεις στην τουρκική κοινωνία, μια κοινωνία που ενώθηκε κάτω από την κοινή του αγάπη για το ασυμβίβαστο queer είδωλο. Ενδεικτικές της μανίας γύρω από τον Zeki είναι μερικές ιστορίες που έχουν πάρει πια διάσταση λαϊκού θρύλου. Λέγεται πως τη δεκαετία του ‘50, όταν οι Τούρκοι αγόραζαν ένα ραδιόφωνο ρωτούσαν: “Αυτό παίζει το Zeki Müren;“, ενώ υπάρχει ακόμη μία που θέλει όσους έβλεπαν τηλεόραση και παρακολουθούσαν τον Zeki Müren, να φορούσαν τα καλά τους σε περίπτωση που εκείνος τους έβλεπε επίσης μέσα από το γυαλί.
Ο Zeki Müren πέθανε στις 24 Σεπτεμβρίου του 1996. Το σπίτι το σπίτι του στο Μπόντρουμ, στο οποία πέρασε τα τελευταία του χρόνια της ζωής του υποφέροντας από προβλήματα υγείας, μετατράπηκε στο “Zeki Müren Art Museum” με εντολή του Υπουργείου Πολιτισμού. Κάθε χρόνο οι επισκέπτες είναι χιλιάδες και έχουν την ευκαιρία να θαυμάσουν από κοντά τα ιδιαίτερα κοστούμια του, άφθονο φωτογραφικό υλικό και άλλα προσωπικά αντικείμενα. Άφησε την περιουσία του σε εκπαιδευτικά ιδρύματα, προσφέροντας υποτροφίες σε χιλιάδες φοιτητές και ένα άλλο μέρος στις ένοπλες δυνάμεις. Επίσης, με μέρος της περουσίας του χτίστηκε σχολείο στη γενέτειρά του, τη Μπρούσα. Θα είναι για πάντα εκείνος που θα ενώνει τη γεμάτη αντιθέσεις τουρκική κοινωνία.