Αν και ο πόλεμος στην Ουκρανία εξακολουθεί να μαίνεται, η ανάγκη μας για πληροφόρηση σχετικά με την εξέλιξή του έφθινε. Αν ο πληθωρισμός δεν είχε εκτοξευτεί και η άνοδος της τιμής των καυσίμων δεν απασχολούσε καθημερινά τις συζητήσεις μας, ίσως και να είχαμε ξεχάσει πως στην καρδιά της Ευρώπης, οι Ουκρανοί εξακολουθούν να μάχονται για την εθνική τους κυριαρχία. Ακόμα περισσότερο φαίνεται να έχουμε λησμονήσει τον αντίκτυπο που έχει αυτός ο πόλεμος στην ουκρανική κοινωνία. Μονάχα οι εικόνες νεκρών και βιασμένων ατόμων κατάφερναν κινήσουν το ενδιαφέρον μας, μέχρι φυσικά η αδιαπραγμάτευτη αλληλεγγύη στον ουκρανικό λαό να γίνει εργαλείο κομματικής προπαγάνδας και να πολώσει για ακόμα μία φορά την ελληνική κοινωνία.
Ευτυχώς, ένα συγκλονιστικό ρεπορτάζ που δημοσιεύτηκε στο New Yorker μας βάζει μέσα στις αγωνίες μιας ακόμη ευάλωτης ομάδας της ουκρανικής κοινωνίας, εκείνες της LGBTQΙΑ+ κοινότητας. Η συντάκτρια του New Yorker, Masha Gessen, συνομίλησε με μέλη της κοινότητας που περιέγραψαν τις πρώτες μέρες του πολέμου, το πώς αναζήτησαν και εν τέλει βρήκαν καταφύγιο από τη ρωσική εισβολή, αλλά κυρίως τα ομοφοβικά και ρατσιστικά με τα οποία ήρθαν αντιμέτωπα στην σκιά του πολέμου.
Το Jul Sirus και η σύντροφός του, η Olya Onypko είναι κάτοικ@ Κιέβου και μέλη της LGBTQΙΑ+ κοινότητας. Γνωρίστηκαν πριν πέντε χρόνια, σε ένα summer retreat για ακτιβιστές. Η Olya, μια μασέζ που κάποτε εργαζόταν σε τράπεζα, και το Jul, που εργάζεται εξ αποστάσεως σε πολυεθνική εταιρεία τεχνικής υποστήριξης, δραστηριοποιούνταν σε οργανώσεις LGBTQΙΑ+ στις πόλεις τους, Zaporizhzhia και Kharkiv, αντίστοιχα. Ερωτεύτηκαν και ξεκίνησαν μια σχέση εξ αποστάσεως για δύο χρόνια, προτού μετακομίσουν και οι δύο στο Κίεβο όπου ενεπλάκησαν με το KyivPride, ομάδα υπεράσπισης της κοινότητας που διοργανώνει το ετήσιο φεστιβάλ υπερηφάνειας και το gay pride.
“Το πιο τρομακτικό πράγμα ήταν να ξυπνάω. Τι θα γινόταν αν μάθαινες ότι έσπασαν την άμυνα του Κιέβου μέσα σε μια νύχτα;“, δήλωσε το Jul που που μαζί με την Olya μένουν σε ένα διαμέρισμα ενός συγκροτήματος πολυόροφων πολυκατοικιών στα περίχωρα του Κιέβου, ακριβώς ανατολικά του σημείου όπου βρισκόταν η γραμμή του μετώπου για όλο τον Μάρτιο. “Για την πρώτη εβδομάδα, ζούσαμε μες την αδρεναλίνη, αλλά στη συνέχεια, ο φόβος που άγγιζε τα όρια της απόγνωσης άρχισε να μας καταβάλλει. Ο ένας μετά τον άλλο, οι γείτονές μας άρχισαν να φεύγουν, είτε για να καταταγούν, είτε για να γλιτώσουν”, είπα η Olya.
Πριν από τρία χρόνια, η Olya πήγε σε ένα LGBTQΙΑ+ συνέδριο στη Μόσχα. Ήταν διστακτική, αλλά ήθελε να υποστηρίξει τους ακτιβιστές σε μια χώρα όπου η ομοφοβική ρητορική αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κρατικής ιδεολογίας. Αυτό που άκουσε και είδε η Olya σε εκείνο το ταξίδι τη σόκαρε. Οι Ρώσοι ακτιβιστές μιλούσαν για διάχυτη αντι-ομοφυλοφιλική βία, για αστυνομική παρενόχληση και βασανιστήρια. Παρατήρησε επίσης τον τρόπο με τον οποίο ενεργούσαν οι φίλοι που την φιλοξενούσαν. “Δεν είχα πάει ποτέ στην Κόκκινη Πλατεία, οπότε τους ζήτησα να με πάνε. Ο αριθμός των αστυνομικών εκεί, ο τρόπος που μας κοίταζαν και το πόσο εκφοβισμένοι ήταν οι άνθρωποι της Μόσχας… Η αστυνομία κάτι μας ρώτησε και άρχισα να αντιμιλάω, και οι Ρώσοι ακτιβιστές φίλοι μου απλά με απομάκρυναν“.
Η ομοφοβική ιδεολογία αποτελεί κεντρικό στοιχείο της αντι-ουκρανικής προπαγάνδας της Ρωσίας. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του New Yorker, η Ρωσία είχε παρουσιάσει τις διαδηλώσεις του 2014 ως οργανωμένες “από γκέι και νεοναζί” και την εισβολή της στην Ουκρανία ως εκστρατεία για την προστασία των ρωσόφωνων όχι μόνο από τους Ουκρανούς “ναζί” αλλά και από την “Gayropa” (σ.σ. όρος που χρησιμοποιείται έντονα στη ρητορική της Ρωσίας και χρησιμοποιείται υποτιμητικά για την Ευρώπη και την ΛΟΑΤΚΙ+ ευρωπαϊκή κοινότητα). Σε ένα πρόσφατο talk show της ρωσικής κρατικής τηλεόρασης, ο παρουσιαστής ζήτησε από έναν δημοσιογράφο στην κατεχόμενη Ουκρανία να του πει τι βρήκαν τα ρωσικά στρατεύματα μετά την “απελευθέρωση” της πόλης της Μαριούπολης από τους “Ναζί και όλα αυτά τα αποβράσματα”. Ο δημοσιογράφος είπε ότι βρήκε ένα ημερολόγιο, το οποίο είχε παραχθεί από το KyivPride, σε έναν τοπικό LGBTQIA+ χώρο τέχνης. “Χρηματοδοτήθηκε απευθείας από την αμερικανική οργάνωση U.S.A.I.D.”, είπε ο δημοσιογράφος. “Κάθε μήνας μιλάει για κάτι – τρανσέξουαλ, λεσβίες, ασεξουαλικο;i. Όλα αυτά παρουσιάζονται με αυτά τα παιδικά σχέδια σε στυλ καρικατούρας, για να είναι πιο προσιτά στα παιδιά“. Το ρωσικό πανκ συγκρότημα Neverlove έχει ένα τραγούδι με τίτλο “Instructor from nato”, στο οποίο ένας χαρακτήρας που είναι μέλος της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας και μιλάει ένα μείγμα ρωσικών και γερμανικών θα “βάλει τέλος στις παραδοσιακές αξίες” και θα διδάξει σε όλους να κάνουν πρωκτικό σεξ.
Ο πόλεμος διαχρονικά αφορά τον δυαδικό διαχωρισμό των φύλων. Όλο το υπόλοιπο φάσμα ταυτοτήτων φύλου για το οποίο αυτή τη στιγμή η ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα παλεύει παγκοσμίως γίνεται ξανά αόρατο εν καιρώ πολέμου. Μετά την εισβολή της Ρωσίας, η Ουκρανία απαγόρευσε αμέσως στους αρτιμελείς άνδρες κάτω των εξήντα ετών να εγκαταλείψουν τη χώρα. Τι συνέβει όμως στα τρανς άτομα; Όλα θα εξαρτώνταν από το φύλο που αναγράφεται στα επίσημα έγγραφα ταυτοποίησής τους. Η Judis Anderson, μια εικοσιτετράχρονη τρανς γυναίκα η οποία λαμβάνει ορμονική θεραπεία εδώ και τρία χρόνια και εξακολουθεί να έχει τον δείκτη αρσενικού φύλου στα έγγραφα ταυτότητάς της, προσπάθησε να φύγει από την Ουκρανία τον πρώτο μήνα της εισβολής. Όσα δήλωσε στο New Yorker είναι πραγματικά ανατριχιαστικά. “Στα σύνορα δεν πίστευαν ότι είμαι τρανς. Τράβηξαν τα μαλλιά μου για να δουν αν είναι αληθινά, ψηλάφισαν το στήθος μου. Στη συνέχεια μου είπαν: “Χάσου από εδώ, αλλιώς θα καλέσουμε την αστυνομία”. ”
Η Anderson ζούσε στο Κίεβο, σε ένα υπόγειο κοινόβιο το οποίο με την έναρξη του πολέμου μετατράπηκε σε καταφύγιο βομβαρδισμών. Για ένα διάστημα, αυτή και μια φίλη της, επίσης τρανς γυναίκα, είχαν κατασκηνώσει σε ένα εγκαταλελειμμένο σπίτι σε ένα χωριό, με μόνο εφόδιο μια ξυλόσομπα. Μόλις επέστρεψε στην πρωτεύουσα από τα σύνορα, άρχισε να εργάζεται για την αλλαγή του δείκτη φύλου στα έγγραφά της. Η διαδικασία περιλαμβάνει αξιολόγηση από ψυχιάτρους, ενδοκρινολόγο και γενικό γιατρό. Όταν λάβει τα νέα της έγγραφα, ωστόσο, δεν σκοπεύει να εγκαταλείψει τη χώρα, αλλά να καταταγεί. “Θέλω να πάω να πολεμήσω, αλλά σαν γυναίκα”, είπε στην Masha Gessen. Ζήτησε επίσης βοήθεια από το KyivPride.
Από την αρχή του πολέμου, ο Lenny Emson, ο διευθυντής της ομάδας, γνώριζε ότι το KyivPride θα έπρεπε να ανασυγκροτηθεί ως οργάνωση παροχής υπηρεσιών. Οι άνθρωποι επικοινωνούσαν και ζητούσαν βοήθεια – νομική, ιατρική, ψυχολογική, υλικοτεχνική. Οι άνθρωποι έψαχναν επίσης για μέρη για να μείνουν, τουλάχιστον για μια ή δύο νύχτες, και κάποιοι κατέληξαν να κοιμούνται στο πάτωμα στο γραφείο του KyivPride. Μετά από μερικές εβδομάδες, το KyivPride νοίκιασε αρκετά φθηνά δωμάτια ξενοδοχείων για τους εκτοπισμένους της LGBTQIA+ κοινότητας.
Ο Emson, ο οποίας αυτοπροσδιορίζεται ως διεμφυλικός, αναζητούσε επίσης μια πιο μόνιμη διευθέτηση, έναν χώρο που η οργάνωση θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τόσο ως κοινοτικό κέντρο όσο και ως καταφύγιο, αλλά οι διαπραγματεύσεις κατέρρεαν συνεχώς μόλις οι πιθανοί ιδιοκτήτες άκουγαν τα γράμματα “L”, “G”, “B” και “T”, γράφει η Gessen στο άρθρο της. Τελικά, τον Απρίλιο, το προσωπικό βρήκε έναν χώρο στο κέντρο του Κιέβου, ένα διώροφο διαμέρισμα που διαθέτει τώρα έναν μεγάλο ιδιωτικό χώρο εξοπλισμένο με ράντζα, ένα άλλο υπνοδωμάτιο με κρεβάτι queen-size και ένα φωτεινό σαλόνι με καρέκλες και μια αποθήκη με υπνόσακους. Μπορεί να φιλοξενήσει είκοσι πέντε άτομα. Δέκα άνθρωποι μένουν τώρα στο καταφύγιο, συμπεριλαμβανομένης της Judis Anderson. “Δύο σακούλες με πράγματα είναι το μόνο που μου έχει απομείνει”, δήλωσε.
Τον Μάρτιο, η Olya και το Jul έφυγαν από το Κίεβο για το Τσερνίβτσι, στα δυτικά της χώρας. Μια τοπική ομάδα οργάνωσε ένα καταφύγιο και η Olya εργάστηκε εθελοντικά εκεί. “Οι άνθρωποι έρχονταν τρομοκρατημένοι, σφιγμένοι, χωρίς να μπορούν να αναπνεύσουν. Τα σαγόνια τους ήταν σφιγμένα, τα διαφράγματα κλειστά, οι κνήμες τους πονούσαν και πάθαιναν επιληπτικές κρίσεις. Έτσι, οργάνωσα κάποια εργαστήρια, δούλεψα με τα σώματά τους”. Μετά από ένα μήνα, αυτή και το Jul επέστρεψαν στην πρωτεύουσα και συντάχθηκαν στο πλευρό του Emson στις οργανωτικές του προσπάθειες στο KyivPride. O Emson έχρισε την Olya υπεύθυνη του καταφυγίου, αλλά καθώς δεν της άρεσε ο τίτλος, πλέον την αποκαλούν “Queen of the Shelter”, ενώ το Jul ανέλαβε την ευθύνη της ασφάλειας ελέγχοντας τους αιτούντες με βάση τις απαντήσεις τους σε ηλεκτρονικές φόρμες και ελέγχουν τις συστάσεις τους. Στη συνέχεια η Olya παίρνει συνεντεύξεις από τους υποψηφίους.
Η διαδικασία έχει σκοπό να διασφαλίσει ότι οι υποψήφιοι είναι πράγματι μέλη της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας και ότι θα μπορέσουν να ενταχθούν στο καταφύγιο. Το ποσοστό απόρριψης είναι περίπου 10%. Μάλιστα στο καταφύγιο ήρθαν αντιμέτωποι με ένα δίλημμα. Τρεις Ρώσοι, μέλη της εκεί ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας αιτήθηκαν διαμονή στο καταφύγιο, καθώς αισθάνονται πιο ασφαλείς στην Ουκρανία από ό,τι στη Ρωσία. “Δεν είναι ότι θα μπορούσαμε να βοηθήσουμε στην έξοδό τους από τη χώρα, κι ακόμη και αν μπορούσαμε, δεν θα μπορούσαμε να τους μεταφέρουμε στην Ουκρανία. Η ίδια η ιδέα να καλέσουμε ρωσικό κωδικό χώρας ενώ η Ρωσία συνεχίζει να σκοτώνει Ουκρανούς ήταν αδιανόητη. Νόμιζαν στ’ αλήθεια ότι θα τους καλούσα;” δήλωσε στο ρεπορτάζ η Olya, η οποία αναγνωρίζει το γεγονός ότι βρίσκεται πρακτικά στην ίδια πλευρά με τα άτομα που ζήτησαν καταφύγιο, ωστόσο δεν είχε κάτι παραπάνω να προσθέσει και όπως περιγράφει η συντάκτρια έπεσε σε αμηχανία.
Το καταφύγιο επιτρέπει μέγιστη παραμονή δύο εβδομάδων, ωστόσο υπάρχουν κι εξαιρέσεις. Η Anderson βρίσκεται εκεί αρκετές εβδομάδες, όπως και η June Zemlianytska, η οποία κατάγεται από την Οδησσό και παλεύει επίσης για την αλλαγή του δείκτη φύλου στα έγγραφα ταυτότητάς της. Η June ξεκίνησε ορμονοθεραπεία τον περασμένο Δεκέμβριο. Ήλπιζε να συναντήσει τη μητέρα της, τον μικρότερο αδελφό της και τον παππού της στην Πολωνία πριν από δύο μήνες, αλλά δεν της επιτράπηκε να φύγει από τη χώρα. Τώρα η μητέρα της και ο μικρότερος αδελφός της μένουν με φίλους στην Ισπανία, ο παππούς της είναι στη Γερμανία και ο πατέρας της και ο μεγαλύτερος αδελφός της βρίσκονται στην Οδησσό. Πρόσφατα, τις γυναίκες σταμάτησε η αστυνομία, η οποία έλεγξε τα έγγραφά τους. “Είπαν, “Τι είστε, αδερφές ή κάτι τέτοιο; Και λοιπόν; Δεν πρόκειται να τις ξαναδούμε ποτέ”, θυμάται η Anderson τον συγκλονιστικό αυτό διάλογο μεταξύ των αστυνομικών.
Με το 20% της Ουκρανίας να έχει πλέον καταληφθεί από τη Ρωσία και σχεδόν το ⅓ του πληθυσμού να έχει εκτοπιστεί, είτε στο εσωτερικό είτε εκτός συνόρων, κάθε ουκρανική οικογένεια επηρεάζεται από τον πόλεμο και πολλές οικογένειες είναι διαιρεμένες. Ο αδελφός της Olya βρίσκεται στην Πολωνία, οι γονείς της βρίσκονται στη Ζαπορίζια, ανησυχητικά κοντά στη γραμμή του μετώπου. Η μητέρα του Jul είναι στο Χάρκοβο, ακόμη πιο κοντά στις μάχες. Ο πατέρας του βρίσκεται στη ρωσοκρατούμενη Μελιτόπολη. “Μπορεί να γίνει τόσο τρομακτικό μερικές φορές, όταν του τηλεφωνώ ή του στέλνω μήνυμα και δεν απαντάει”, δήλωσε το Jul του οποίου ο ξάδερφος σκοτώθηκε στη Μαριούπολη τον Απρίλιο.
Η ΛΟΑΤΚ+ ουκρανική κοινότητα παραμένει ευάλωτη και κινδυνεύει. Ο ουκρανικός λαός επίσης. Ας μην θυμόμαστε τα LGBTQIA+ άτομα της ουκρανικής κοινωνίας μονάχα με αφορμή τον Μήνα Υπερηφάνειας, ούτε τον πόλεμο μόνο όταν μας δείχνουν σκόρπια πλάνα στις ειδήσεις.