Έπειτα από τη δημοσιοποίηση της θηριωδίας που εκτιλύχθηκε στην Μπούτσα της Ουκράνιας, έρχονται στο φως όλο και περισσότερες καταγγελίες για βιασμούς γυναικών όλων των ηλικιών, ανήλικων παιδιών ακόμη και βρεφών από τους Ρώσους εισβολείς. Η αντιδήμαρχος της πόλης Ιβάνκιβ, Maryna Beschastna, δήλωσε πρόσφατα σε βρετανικό τηλεοπτικό δίκτυο ότι τα κορίτσια της περιοχής κόβουν τα μαλλιά τους έτσι ώστε να είναι “λιγότερο ελκυστικά” και να μην τα βιάσουν Ρώσοι στρατιώτες. Αυτή την εβδομάδα ο Ουκρανός Πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι σε ομιλία του στο κοινοβούλιο της Λιθουανίας κατήγγειλε το βιασμό ενός βρέφους από Ρώσο στρατιώτη.

Ο βιασμός χρησιμοποιείται ως τακτική πολέμου από την απαρχή των πολεμικών συρράξεων. Για πολλούς αιώνες ο βιασμός γυναικών εν καιρώ πολέμου ήταν αποδεκτός ως υποπροϊόν της σύγκρουσης. Οι γυναίκες του αντίπαλου στρατοπέδου αντιμετωπίζοταν ως λάφυρα από τον εισβολέα. Όπως αναφέρει η Larissa Peltola στη διπλωματική της με θέμα “Ο Βιασμός και η Σεξουαλική Βία ως Όπλο Πολέμου και Γενοκτονίας” (2018) για το Claremont McKenna College της Καλιφόρνια, το παραπάνω είναι μια επικίνδυνα λανθασμένη αντίληψη, καθώς εάν ο βιασμός κατά τη διάρκεια του πολέμου θεωρείται τυχαίος και όχι σκόπιμος, αυτό αφαιρεί την ευθύνη από τη διεθνή κοινότητα να αναλάβει δράση.

Μια από τις πρώτες φορές που ο βιασμός εν καιρώ πολέμου αναγνωρίστηκε ως έγκλημα κατά της ανθρωπότητας και αποτέλεσε προηγούμενο για τη δίωξη υποθέσεων βιασμού και σεξουαλικής βίας ήταν το 1993, με την ίδρυση του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου για την Πρώην Γιουγκοσλαβία το οποίο και χαρακτήρισε τους βιασμούς που διαπράχθηκαν στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη μεταξύ 1992-1995 στο πλαίσιο των Γιουγκοσλαβικών πολέμων, μέσο για την πραγματοποίηση της Γενοκτονίας στη Βοσνία.

Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΗΕ υπολογίζεται ότι περίπου 20.000 Βόσνιες Μουσουλμάνες γυναίκες (αν και ο πραγματικός αριθμός ίσως να φτάνει τις 60.000) στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη υπέστησαν βιασμό και άλλα είδη σεξουαλικής βίας σε περίπου 76 δήμους σε ολόκληρη τη χώρα. Οι περισσότερες από τις γυναίκες που επηρεάζονται εξακολουθούν να υποφέρουν από σοβαρές ψυχολογικές συνέπειες και πολλές από αυτές επίσης από προβλήματα αναπαραγωγικής υγείας, συμπεριλαμβανομένων των σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημάτων και διαταραχών που σχετίζονται με τη σεξουαλικότητα.

Οι βιασμοί γυναικών υπήρξαν μέρος της βίαιης εκστρατείας του πρώην προέδρου Slobodan Milošević κατά των Βόσνιων Μουσουλμάνων με απώτερο σκοπό τη γενοκτονία τους. Στοιχεία δείχνουν ότι ο Milošević είχε δώσει πολύ συγκεκριμένες οδηγίες για τον βιασμό και τη σεξουαλική κακοποίηση των Βόσνιων Μουσουλμάνων γυναικών με σκοπό τον τερματισμό της γραμμής αίματος της συγκεκριμένης εθνοτικής ομάδας μέσω επιβεβλημένων κυήσεων και ομαδικών βιασμών. Ο σέρβικος στρατός ίδρυσε μέχρι και “στρατόπεδα βιασμού” για την επίτευξη αυτού του στόχου. Τα σεξουαλικά εγκλήματα στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα γενοκτονικού βιασμού με απώτερο στόχο την εθνοκάθαρση.

Μερικά ακόμη στοιχεία του ΟΗΕ για τη σεξουαλική βία κατά τη διάρκεια συγκρούσεων τον 20ο και τον 21ο αιώνα:

  • Στη Ρουάντα, μεταξύ 100.000 και 250.000 γυναίκες βιάστηκαν κατά τη διάρκεια των τριών μηνών της γενοκτονίας το 1994
  • Περισσότερες από 60.000 γυναίκες βιάστηκαν κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου στη Σιέρα Λεόνε (1991-2002)
  • Πάνω από πάνω από 40.000 βιασμοί καταγράφηκαν στη Λιβερία (1989-2003)
  • Τουλάχιστον 200.000 γυναίκες βιάστηκαν στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό από το 1998 έως και το 2018. Το 2019 καταγράφηκαν 1.409 περιπτώσεις σεξουαλικής βίας κατά τη διάρκεια σύρραξης, αύξηση 34% από το προηγούμενο έτος
  • Κατά τη διάρκεια του πολέμου του Μπαγκλαντές για την ανεξαρτησία του το 1971, μέλη του πακιστανικού στρατού και βίασαν μεταξύ 200.000 και 400.000 γυναίκες και κορίτσια από τη Βεγγάλη σε μια συστηματική εκστρατεία γενοκτονικού βιασμού
  • To 2016 και το 2017, η μαζική έξοδος περισσότερων από 700.000 αμάχων Ροχίνγκια από την Μιανμάρ, στο Μπαγκλαντές δημιούργησε ανθρωπιστική κρίση. Οι επιθέσεις φέρεται να διαπράχθηκαν από μέλη των Ενόπλων Δυνάμεων της Μιανμάρ (Tatmadaw), ενίοτε ενεργώντας σε συνεννόηση με μέλη τοπικών πολιτοφυλακών, κατά τη διάρκεια των στρατιωτικών επιχειρήσεων εκκαθάρισης. Ο βιασμός, ο ομαδικός βιασμός, η σεξουαλική σκλαβιά, ο εξαναγκασμός σε γύμνια, ο σεξουαλικός εξευτελισμός, ο ακρωτηριασμός και η σεξουαλική κακοποίηση ακολουθήθηκαν στις περισσότερες περιπτώσεις από δολοφονίες των θυμάτων. Πολλά από τα θύματα ήταν έγκυες γυναίκες και μικρά παιδιά, καθώς αντιπροσώπευαν τη συνέχιση της εθνοτικής ομάδας
  • Από το 2014, μέχρι το 2019 έχουν καταγραφεί περισσότερες από 1.000 περιπτώσεις σεξουαλικής βίας που σχετίζεται με συγκρούσεις στο Ιράκ κατά των γυναικών Γεζίντι. Τουλάχιστον 3,144 Γεζίντι γυναίκες παραμένουν σκλάβες του σεξ από το 2015 μέχρι και σήμερα, ενώ οι περισσότερες υπέστησαν γενοκτονικό βιασμό και αν ήταν ήδη έγκυες εξαναγκάστηκαν σε εκτρώσεις με στόχο τον αφανισμό της εθνο-θρησκευτικής τους ομάδας

Σημαντική σημείωση: Οι πραγματικοί αριθμοί είναι μεγαλύτεροι. Η δυσκολία της καταγραφής του πραγματικού αριθμού βιασμών και περιπτώσεων σεξουαλικής βίας έγκειται στο γεγονός ότι οι γυναίκες λόγω ντροπής, κοινωνικού στιγματισμού ή/ και ψυχικού τραύματος δεν επιθυμούν να αναφέρουν το περιστατικό.

Παρά το γεγονός ωστόσο ότι οι βιασμοί και τα σεξουαλικά εγκλήματα εφαρμόζονται ως πολεμική τακτική για αιώνες, ποινικοποιήθηκαν και διώχθηκαν μόνο τα τελευταία χρόνια. Μόλις το 2008, και κατόπιν το 2009, το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών ενέκρινε τα πρώτα δεσμευτικά ψηφίσματα σχετικά με τις γυναίκες, την ειρήνη και την ασφάλεια, αλλά και τη σεξουαλική βία σε βάρος γυναικών και παιδιών σε καταστάσεις ένοπλης σύρραξης, τα οποία τονίζουν την ευθύνη όλων των κρατών προκειμένου να τερματιστεί η ατιμωρησία και να διωχθούν οι υπεύθυνοι για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και εγκλήματα πολέμου, συμπεριλαμβανομένων εκείνων σχετικά με τη σεξουαλική βία και άλλες μορφές βίας σε βάρος γυναικών και κοριτσιών.

Το αν, παρόλα αυτά, έχει αποδοθεί πραγματική δικαιοσύνη για τα περισσότερα από τα θύματα και αν έχει υπάρξει μέριμνα για την αποκατάστασή τους και την επούλωση του τραύματος είναι μία άλλη, μεγάλη συζήτηση. Ωστόσο, μία από τις πιο συντονισμένες προσπάθειες αποτελεί η Δράση των Ηνωμένων Εθνών για τη Σεξουαλική βία κατά τη διάρκεια των Συγκρούσεων “Stop Rape Now” η οποία και ενώνει το έργο 20 οντοτήτων του ΟΗΕ με στόχο τον τερματισμό της σεξουαλικής βίας στις συγκρούσεις, τη βελτίωση του συντονισμού, την ενίσχυση των καταγγελιών, τη λογοδοσία και την υπεράσπιση των θυμάτων, την υποστήριξη των εθνικών προσπαθειών για την πρόληψη της σεξουαλικής βίας και την αποτελεσματική ανταπόκριση στις ανάγκες των επιζωσών.

Τα όσα συμβαίνουν στην Ουκρανία λοιπόν από την αρχή της ρωσικής εισβολής, αλλά δημοσιοποιούνται τις τελευταίες εβδομάδες είναι μια πάγια τακτική που εφαρμόζεται στις ένοπλες συγκρούσεις. Η Δρ. Ιωάννα Κ. Λεκέα, Επίκουρη Καθηγήτρια και Διευθύντρια Εργαστηρίου Πολεμικών Παιγνίων του Τμήματος Αεροπορικών Επιστημών (Τομέας Ηγετικής-Διοικητικής, Ανθρωπιστικών Επιστημών και Φυσιολογίας) της Σχολής Ικάρων μας βοηθά να κατανοήσουμε περεταίρω το βιασμό ως “όπλο” πολέμου και τοποθετείται αναφορικά με τη σκοπιμότητα πίσω από τα εγκλήματα σεξουαλικής βίας που διαπράττονται αυτή τη στιγμή στην Ουκρανία από τους Ρώσους εισβολείς.

Η Δρ. Ιωάννα Κ. Λεκέα, Επίκουρη Καθηγήτρια και Διευθύντρια Εργαστηρίου Πολεμικών Παιγνίων του Τμήματος Αεροπορικών Επιστημών (Τομέας Ηγετικής-Διοικητικής, Ανθρωπιστικών Επιστημών και Φυσιολογίας) της Σχολής Ικάρων

Ο βιασμός και γενικότερα η σεξουαλική βία αποτελούσε πάντα ένα όπλο στον πόλεμο με θύματα τόσο γυναίκες, αλλά και άνδρες, συχνά δε και ανήλικα άτομα. Σκοπός και μέθοδοι διαφέρουν ανάλογα με τους εμπλεκομένους, αλλά τα αποτελέσματα είναι πάντα δραματικά για τα θύματα. Ο βιασμός στον πόλεμο παρατηρείται ιστορικά τόσο σε διεθνείς, όσο και σε μη διεθνείς συρράξεις, ενώ συχνά οι αντιπαραθέσεις των εμπόλεμων σε επίπεδο πολιτικό, εθνικό ή θρησκευτικό εντείνουν το φαινόμενο. Κάποιες φορές μπορεί να επιδίδεται σε βιασμούς ο ένας από τους αντιπάλους, ενώ άλλες φορές το φαινόμενο μπορεί να συμβαίνει από όλες τις αντιμαχόμενες πλευρές. Ενίοτε το φαινόμενο μπορεί να είναι συγκυριακό, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις οι βιασμοί μπορεί να αποτελούν στρατηγική. Σε αυτό το τελευταίο πλαίσιο, ο βιασμός μπορεί να λάβει τη μορφή ενός μη φονικού ή και ενός απόλυτα φονικού όπλου, ανάλογα με την ισχύ που ο θύτης θα εφαρμόσει στο θύμα. Σε περιπτώσεις που ο βιασμός χρησιμοποιείται ως μέσο βασανιστηρίου για την άντληση πληροφοριών ή ως μέσο άσκησης ψυχολογικής βίας, τα θύματα εκτός από τον βιασμό μπορεί τελικά να φονευθούν, είτε όταν προσφέρουν τις πληροφορίες και δεν έχουν άλλη χρησιμότητα για τον θύτη, είτε επειδή αντιστέκονται και τους ασκείται περισσότερη βία προκειμένου να παρέχουν καταναγκαστικά εκείνο που ο θύτης απαιτεί. Πέραν τούτου, ο βιασμός μπορεί να τελείται μαζικά ως μορφή ψυχαγωγίας, ως εκδίκηση ή ως έπαθλο και επιβράβευση των νικήτων έναντι των ηττημένων για τις στρατιωτικές νίκες που πέτυχαν. Παράλληλα, υπάρχει και η περίπτωση του βιασμού με ταυτόχρονη υποδούλωση των γυναικών (συνήθως) – θυμάτων με σκοπό την παροχή σεξουαλικών υπηρεσιών στο στρατιωτικό προσωπικό που συμμετέχει στις επιχειρήσεις, ενώ απαγωγές με σκοπό τον κατ’ εξακολούθηση βιασμό και τη σεξουαλική εκμετάλλευση των θυμάτων συμβαίνει και από επαναστικές και παραστρατιωτικές δυνάμεις.

Τις τελευταίες ημέρες, δυστυχώς, βλέπουμε μέσα από τα δημοσιεύματα σε εφημερίδες να συμβαίνουν εγκλήματα σεξουαλικής βίας στον πόλεμο μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας. Τι θα μπορούσαν αυτά τα εγκλήματα να εξυπηρετήσουν; Την επιβολή γενικευμένου φόβου στον πληθυσμό που υφίσταται τους βιασμούς ως μέθοδο πολέμου, την αίσθηση της αποτυχίας ή την πρόκληση συναισθημάτων ανεπάρκειας, τη δημιουργία τραύματος σε επίπεδο ατομικό και συλλογικό, την ταπείνωση του θύματος και της κοινωνίας μέσα στην οποία εκείνο ζει, την άσκηση ψυχολογικής βίας και την κάμψη του ηθικού και τελικά της αντίστασης. Ο βιασμός αποτελεί ένα μέσο φυσικής και ηθικής εξόντωσης του θύματος και οι συνέπειες δεν περιορίζονται αποκλειστικά και μόνο στο θύμα που υφίσταται τον σωματικό βιασμό. Η επιβολή της ισχύος του βιαστή/θύτη επεκτείνεται και στην κοινότητα που δεν μπορεί να προστατεύσει το θύμα και παρακολουθεί ανήμπορη τον βιασμό του, πολλές φορές σε κοινή θέα. Ο βιασμός εμπεριέχει και τον συμβολισμό της απόλυτης κυριαρχίας του θύτη επί του θύματος με την απειλή να αιωρείται και για τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας των ηττημένων. Υπό αυτή την οπτική ο βιασμός δεν είναι μόνο η επικράτηση της ισχύος τη στιγμή που εκτελείται, αλλά αποτελεί και μια απειλή για την ομάδα που βρίσκεται στην αδύναμη θέση. Ο βιασμός ως πράξη πολέμου πέρα από τη φυσική και ψυχολογική βία που ασκεί στο άτομο/θύμα, αποτελεί μέσο άσκησης ψυχολογικής βίας και εκφοβισμού επί του συνόλου του πληθυσμού, καθώς και μια επιβεβαίωση της κυριαρχίας του ισχυρού (νικητή) έναντι του αδύναμου (ηττημένου)”.

Παρακάτω ακολουθούν επιγραμματικά οι μέθοδοι βιασμών και σεξουαλικής κακοποίησης κατά τη διάρκεια πολέμου και ο σκοπός τους με στοιχεία από τη διπλωματική εργασία, Larissa Petola “Ο Βιασμός και η Σεξουαλική Βία ως Όπλο Πολέμου και Γενοκτονίας” (2018), την εργασία της Elisabeth Jean Wood “Ο βιασμός ως πρακτική του πολέμου: Προς μια τυπολογία της πολιτικής βίας” (2018) και τον ΟΗΕ.

Βιασμός με σκοπό τον εξαναγκασμό σε κύηση: Χρησιμοποιείται ως τακτική σε εκστρατείες κατάκτησης, εθνοκαθάρσεις και γενοκτονίες. Ο στόχος του είναι διπλός: Αφενός να αλλάξει φυσικά τα γονίδια μιας συγκεκριμένης εθνοτικής ομάδας και αφετέρου να δημιουργήσει μια μελλοντική γενιά παιδιών που γεννιούνται από βιασμό, γεγονός που αφήνει μακροχρόνιο τραύμα και στιγματισμό σε γυναίκες, παιδιά και ολόκληρες κοινότητες

Βιασμός με σκοπό την υπογονιμότητα: Χρησιμοποιείται επίσης ως τακτική σε εκστρατείες κατάκτησης, εθνοκαθάρσεις και γενοκτονίες. Συχνά τα θύματα βιάζονται τόσο βίαια, μεταξύ άλλων με αντικείμενα και όπλα, γεγονός που προκαλεί ακραίο σωματικό τραύμα. Μαζί με το ψυχολογικό και συναισθηματικό τραύμα, ο βιασμός και η σεξουαλική βία αφήνουν μόνιμες παθήσεις στο γυναικείο σώμα, συμπεριλαμβανομένων της ακράτειας, των σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημάτων, της ανικανότητας μιας γυναίκας να καθίσει ή να σταθεί, και τη στειρότητα

Βιασμός με σκοπό το θάνατο: Χρησιμοποιείται και εδώ ως τακτική σε εκστρατείες κατάκτησης, εθνοκαθάρσεις και γενοκτονίες

Εξαναγκασμός σε στείρωση ή έκτρωση: Συμβαίνει για τους ίδιους λόγους με παραπάνω και συνήθως πραγματοποιείται σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και φυλακές όπως στην περίπτωση της ναζιστικής Γερμανίας και της στείρωσης Εβραίων και Ρομά γυναικών και γυναικών άλλων μειονοτήτων γενικότερα

Σκόπιμη εξάπλωση του HIV/AIDS κατά τη διάρκεια βιασμού: Έχει σκοπό όχι απλώς να επηρεαστεί το θύμα και ενδεχομένως το παιδί που μπορεί να φέρει στον κόσμο, αλλά ολόκληρη η κοινότητα

Βιασμός με σκοπό τη διάρρηξη του κοινωνικού ιστού: Τα θύματα βιώνουν συχνά ντροπή και ενοχή, σωματικές και ψυχολογικές παθήσεις και σε πολλές περιπτώσεις, εξοστρακίζονται από τις κοινότητές τους ή στιγματίζονται ως “ακάθαρτα”, κάτι που τα καθιστά, ειδικότερα σε πιο πατριαρχικές κοινωνίες, ακατάλληλα για γάμο και άρα τα απομονώνει ακόμα περισσότερο από την κοινωνία. Παντρεμένες γυναίκες – θύματα βιασμού εν μέσω σύγκρουσης γίνονται πια μη επιθυμητές από τους άντρες τους και εκδιώχνονται επίσης από τα σπίτια τους. Γυναίκες που εξαναγκάστηκαν σε κύηση μέσω του βιασμού σε καιρό πολέμου ζουν καθημερινά με την υπενθύμιση του πόνου και της βίας που έχουν υποστεί, καθώς καλούνται να μεγαλώσουν το παιδί του βιαστή τους και να νοιαστούν για αυτό

Βιασμός ως μέσο τρομοκράτησης ενός ολόκληρου έθνους, μιας εθνοτικής ομάδας ή μιας κοινότητας: Ο βιασμός των γυναικών γίνεται με σκοπό να ενσταλάξει το φόβο σε μία κοινωνία, να τρομοκρατήσει τον πληθυσμό, να διαλύσει οικογένειες και να καταστρέψει κοινότητες