Τα memes αποτελούν πλέον μια διαδικτυακή “γλώσσα”. Μια εικόνα η οποία συνήθως απεικονίζει κάποιο οικείο πρόσωπο της ποπ κουλτούρας ή μια ιντερνετική περσόνα που έχει ήδη γίνει viral μέσω κάποιου άλλου medium, όπως είναι το βίντεο μαζί με δύο προτάσεις γραμμένες με κεφαλαία άσπρα γράμματα είναι πλέον το template για να επικοινωνήσουμε δεκάδες συναισθήματα online. Πρόκειται άλλωστε για τα βασικά συστατικά του συγκεκριμένου περιβάλλοντος: την γραφή και την εικόνα.
Τα memes ξεκίνησαν να γίνονται δημοφιλή στα τέλη των 00s’. Τότε που τα κινητά τηλέφωνα δεν ήταν ακόμη αρκετά εξελιγμένα ώστε να υποστηρίζουν την αναπαραγωγή βίντεο στο YouTube, πλατφόρμες όπως το Reddit και το 9GAG επέτρεπαν στους χρήστες τους να σκρολάρουν αδιάλειπτα και να “καίγονται” μέσα σε έναν ωκεανό από ακίνδυνα, και ως επί το πλείστον “ανόητα” memes. Πολύ γρήγορα, η απόλυτη κυριαρχία του Facebook, αλλά και το ύφος του περιβάλλοντος του Twitter που εξαρχής ενθάρρυνε το χιούμορ, ή ενδεχομένως πιο σωστά, το trolling έγιναν τα κοινωνικά δίκτυα που διευκόλυναν την ταχύτατη αναπαραγωγή των memes μεταξύ των χρηστών και που τους εκπαίδευσαν, μέσα από την έντονη έκθεση σε αυτά, στην κατασκευή τους. Πλέον, ο κάθε άτομο με πρόσβαση στο διαδίκτυο μπορεί να φτιάξει το δικό του meme το οποίο, ανάλογα με τα υλικά που έχουν χρησιμοποιηθεί κατά την κατασκευή του, μπορεί να συσπειρώσει μια ολόκληρη κοινότητα ανθρώπων που μοιράζονται όμοια χαρακτηριστικά που ξεπερνούν μια κοινή αίσθηση του χιούμορ και φτάνουν από την πολιτική ιδεολογία μέχρι, την εμπιστοσύνη στην επιστήμη, μέχρι και το αν ο πλανήτης μας έχει σφαιρικό σχήμα. 
Χάρη στην ικανότητά τους να επικοινωνούν σύνθετες ιδέες γρήγορα και αποτελεσματικά, τα memes χρησιμοποιούνται εδώ και χρόνια ως μορφή προπαγάνδας, επηρεάζοντας τις απόψεις και τις πράξεις μας χωρίς καν να το αντιλαμβανόμαστε. Το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι πολύ πιο ισχυρά από ένα πολιτικό φυλλάδιο, μια αφίσα, το σκίτσο ενός γελοιογράφου σε ένα παραδοσιακό έντυπο μέσο (αν υποθέσουμε βέβαια ότι αυτό δεν θα αναπαραχθεί και στα social media) ή μιας προκατάληψης που διαδίδεται από στόμα σε στόμα, μερικά δηλαδή από τα κυριότερα μέσα προπαγάνδας του περασμένου αιώνα, καθώς η εξατομίκευση της ροής μας και των διαφημίσεων στις οποίες εκτιθόμαστε με βάση το ποιοι πιστεύει ο αλγόριθμος ότι είμαστε, μας φέρνει όλο και λιγότερο σε επαφή με αντικρουόμενες με τις δικές μας πεποιθήσεις, δημιουργώντας ένα νοσηρό echo chamber, με αποτέλεσμα αυτές να παγιώνονται όλο και περισσότερο.
Η εποχή της απρόσκοπτης πρόσβασης στην πληροφορία γέννησε μια νέα μορφή προπαγάνδας που δεν θα μπορούσε να υπάρχει πριν: την computational propaganda (υπολογιστική προπαγάνδα) ή αλλιώς τη χρήση αυτοματοποιημένων διαδικασιών για τη διάδοση της παραπληροφόρησης στο διαδίκτυο. Οι σύγχρονοι προπαγανδιστές χρησιμοποιούν μια ποικιλία μέσων, από κείμενο, βίντεο και φυσικά πολλά, μα πάρα πολλά memes καθώς απαιτούν ελάχιστη προσπάθεια για να φτιαχτούν και να ερμηνευτούν, μπορούν πανεύκολα να κοινοποιηθούν στο διαδίκτυο και έχουν τεράστιες δυνατότητες να γίνουν viral, καθιστώντας την εξάπλωση και την επιρροή τους σχεδόν αδύνατο να αντιμετωπιστεί.
Σύμφωνα με διάφορες έρευνες που επικεντρώθηκαν στις ΗΠΑ, αυτού του είδους τα memes έπαιξαν καθοριστικό ρόλο τόσο στις προεδρικές εκλογές των ΗΠΑ το 2016 όσο και το 2020, επηρεάζοντας τη γνώμη του κοινού για τους υποψηφίους και την προσέλευση των ψηφοφόρων. Πιο συγκεκριμένα, εργασία του 2017 σχετικά με τα fake news εκπονήθηκε στη Δανία κατατάσσει τα memes σε τέσσερις διαφορετικές κατηγορίες: έμπιστα, σατιρικά, hoaxes και memes προπαγάνδας. Σύμφωνα με τη μελέτη μπορούμε να εξακριβώσουμε σε ποια κατηγορία εμπίπτει το κάθε meme εξετάζοντας τον τόνο φωνής (tone of voice) και τη δομή των προτάσεων του.
Παρόλα αυτά, η ανάλυση των memes προπαγάνδας ως ακαδημαϊκό αντικείμενο, παρόλο που έχει αυξηθεί σημαντικά στερείται ενιαίας ορολογίας. Για το σκοπό αυτό, μια διεπιστημονική ομάδα ερευνητών βασισμένη σε προηγούμενες μελέτες και αφού συνέλεξε περίπου 950 memes από ιδιωτικούς λογαριασμούς στο Facebook, τα οποία και αναφέρονταν κυρίως στην πανδημία της Covd – 19 και την ισότητα των φύλων, δημιούργησε μια λίστα με 22 κοινές τεχνικές προπαγάνδας που μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε memes για την αναγνώριση και την καλύτερη κατανόηση τους.
Η ομάδα – που αποτελείται από ειδικούς στα memes και τα μαθηματικά που από το Πανεπιστήμιο της Σόφιας, το King’s College του Λονδίνου, το Computing Research Institute του Κατάρ, το Πανεπιστήμιο Sapienza της Ρώμης, το Facebook AI και το Πανεπιστήμιο της Πάδοβα – παρουσίασε τα ευρήματά της σε μια εργασία η οποία υποστηρίζει ότι τα memes πρέπει να μελετώνται τόσο κειμενικά, όσο και εικαστικά.
Ορισμένες από αυτές τις τεχνικές είναι ήδη γνωστές, όπως η επίκληση στο φόβο / προκαταλήψεις: “επιδίωξη να χτιστεί υποστήριξη για μια ιδέα με την ενστάλαξη άγχους ή/και πανικού στον πληθυσμό προς μια εναλλακτική λύση”, καθώς και υπεραπλούστευση: “υποθέτοντας μια μεμονωμένη αιτία ή λόγο όταν υπάρχουν στην πραγματικότητα πολλαπλές αιτίες για ένα ζήτημα.”
Μερικές από τις λιγότερο προφανείς τεχνικές περιλαμβάνουν:
- Κλισέ που τερματίζουν τη σκέψη: λέξεις ή φράσεις που αποθαρρύνουν την κριτική σκέψη και την ουσιαστική συζήτηση για ένα δεδομένο θέμα
- Whataboutism: η προσπάθεια δυσφήμισης ενός αντιπάλου κατηγορώντας τον για υποκρισία, χωρίς να διαψεύδεται άμεσα και με στοιχεία το επιχείρημά του
- Η πλάνη του “άσπρο – μαύρο”: η ιδέα ότι ένα πρόβλημα έχει μόνο δύο λύσεις
Κάτι επίσης σημαντικό που εντόπισαν οι ερευνητές είναι ότι στα περισσότερα memes προπαγάνδας χρησιμοποιούνται περισσότερες από μία τεχνικές. Ο μεγαλύτερος αριθμός τεχνικών που χρησιμοποιήθηκαν σε ένα meme ήταν οκτώ και ο μέσος αριθμός τεχνικών που χρησιμοποιήθηκαν σε ένα meme ήταν 2,61, πράγμα που σημαίνει ότι τα memes προπαγάνδας είναι πιο περίπλοκα από ό,τι νομίζουμε.
Ειδικότερα τις στιγμές που ζει αυτή τη στιγμή ο πλανήτης και πιο συγκεκριμένα η Ευρώπη είναι κρίσιμο να μπορούμε να έχουμε έστω κι αυτά τα λίγα και εν εξελίξει εργαλεία ώστε να αναγνωρίζουμε τυχόν προσπάθειες προπαγάνδας μέσω φαινομενικά αθώων memes. Την επόμενη φορά που θα σκρολάρετε και θα αφήσετε ένα meme να περάσει μπροστά από τα μάτια σας, προτού χασκογελάσετε και προσπεράσετε θυμηθείτε τα αποτελέσματα αυτής της μελέτης και επιστρατεύεστε την κριτική σας σκέψη.