Είναι ο/η σύντροφός σου όταν του/της εξιστορείς άλλη μια προσβολή που ξεστόμισε το τοξικό αφεντικό σου σήμερα στη δουλειά. Είναι η μαμά σου που προσπαθεί να περάσει στα ψιλά το χοντροκομμένο σχόλιο που έκανε εις βάρους σου κάποιος συγγενής στο οικογενειακό τραπέζι. Είναι η κολλητή σου, όταν της λες για τα γκομενικά σου, παρόλο που όταν εκείνη σου λέει τα δικά της, εσύ πάντα τη συμβουλεύεις ψύχραιμα. Όλοι αυτοί κατά καιρούς ξεστομίζουν τη φράση: “Μα καλά, μην είσαι κι εσύ τόσο ευαίσθητ@! Μην τα παίρνεις όλα τόσο προσωπικά!”. Αν είχα ένα ευρώ για κάθε φορά που έχω ακούσει ότι είμαι “ευαίσθητη” ή και “εύθικτη” και ότι παίρνω τα πάντα “υπερβολικά προσωπικά”, αυτή τη στιγμή δεν θα έγραφα αυτό το άρθρο. Για την ακρίβεια, θα ήμουν σε κάποιο εξωτικό νησί, θα επίνα κοκτέιλ από το πρωί και το βράδυ θα χόρευα αισθησιακά με ηλιοκαμμένα αγόρια.
Αυτή η φράση λοιπόν, που μας κάνει να αισθανόμαστε τόσο ενοχικά, είναι ένα εξαιρετικό δείγμα gaslighting, της συναισθηματικής κακοποίησης κατά την οποία κάποιος προσπαθεί να κάνει το θύμα του να αμφισβητήσει τη δική του πραγματικότητα και λογική. Ας τα πάρουμε όμως με τη σειρά.
Κάθε άτομο που μας λέει να μην παίρνουμε τα πράγματα προσωπικά, δεν είναι gaslighter. Είναι πολύ πιθανό να προσπαθεί απλώς να μας προστατεύσει από το να πληγωνόμαστε διαρκώς, προτρέποντάς μας να δούμε τα πράγματα από μία απόσταση. Αυτή είναι η λογική ενός φίλου ή ενός συντρόφου που μας αγαπά και μας νοιάζεται. Η πρόθεση είναι καλή, η αφετηρία της είναι η τρυφερότητα και αυτό είναι υπέροχο. Ωστόσο, δεν μπορεί να φτάσει στον πυρήνα του ζητήματος και από απλή προτροπή να γίνει εργαλείο, αυτό μπορεί να το κάνει μονάχα ο επαγγελματίας ψυχικής υγείας. Είνα όμορφο κάποιος που σε βλέπει να βασανίζεσαι και σε νοιάζεται ειλικρινά, να σου πει εκείνο το απλό “Μην στεναχωρίεσαι”, “μην τα παίρνεις μωρέ τόσο προσωικά”, όμως αυτές οι προτάσεις θα μου θυμίζουν πάντα ένα μπιτ του κωμικού Θωμά Ζάμπρα που πηγαίνει κάπως έτσι: – “Μην στεναχωριέσαι!”, – “Μα καλά; Πώς δεν το είχα σκεφτεί!; Εντάξει τώρα δεν θα στεναχωριέμαι”.
Ποιος έχει στ’ αλήθεια το πρόβλημα;
Αντίθετα, ένας επαγγελματίας ψυχικής υγείας, θα σας δώσει τα απαραίτητα εργαλεία για να μην παίρνετε τα πράγματα “προσωπικά”, καθώς ναι, υπάρχουν περιπτώσεις που αυτό συμβαίνει. Γιατί όμως; Όταν παίρνουμε κάτι προσωπικά, αυτό που ουσιαστικά συμβαίνει είναι ότι εκείνο που έχουμε ακούσει έχει πάει κι έχει κουμπώσει πάνω σε κάποια ανασφάλεια ή φόβο μας. Και βέβαια μπορεί απλώς να μας έχει πληγώσει και να μας έχει στεναχωρήσει γιατί έτσι είναι. Ένας επαγγελματίας ψυχικής υγείας λοιπόν θα σας πει δύο πράγματα. Το ένα είναι ότι έχετε κάθε δικαίωμα να βιώνετε το συναίσθημά σας όποιο κι αν είναι αυτό. Το δεύτερο είναι ότι οι πράξεις ή οι λέξεις των άλλων, λένε πολλά περισσότερα για τους ίδιους απ’ ό,τι για εμάς.
Η ψυχοθεραπεύτρια Claire Jack από το Εδιμβούργο σε άρθρο της στο Psychology Today γράφει ότι η φράση “μην το παίρνεις προσωπικά” είναι red flag και μπορεί πολύ συχνά να υποδηλώνει ότι έχεις στη ζωή σου έναν gaslighter. “Οι gaslighters λατρεύουν να λένε πράγματα που πληγώνουν βαθιά. Όταν αντιδράς με θυμό, αναστάτωση ή με οποιονδήποτε τρόπο σε κάτι που είπαν, σε επικρίνουν ότι παίρνεις το προσωπικά. Άλλες παραλλαγές περιλαμβάνουν το να σου λένε ότι είσαι “υπερβολικά ευαίσθητος” ή “ότι δεν σηκώνεις αστεία”. Αυτό που κάνουν ουσιαστικά είναι να ακυρώνουν την εμπειρία σας”, εξηγεί η δρ. Claire Jack.
Η παγίδα εδώ είναι φυσικά ότι όσο περισσότερο κάποιος σας λέει ότι είστε υπερβολικά ευαίσθητοι, τόσο περισσότερο μπορεί να αρχίσετε να πιστεύετε ότι έχει δίκιο και να αρχίσετε να αμφισβητείτε τον εαυτό σας. Και αυτό, φυσικά, είναι ακριβώς αυτό που θέλει ο gaslighter. Να καταστρέψει την αυτοπεποίθησή σας και την εμπιστοσύνη στον εαυτό σας, δύο πράγματα που χτίζονται με πολύ κόπο, καθώς και να απομακρύνει το focus από τη δική του απαίσια συμπεριφορά.
Βασικά σημάδια
Πώς θα αναγνωρίσετε ότι βρίσκεστε παγιδευμένοι σε μία σχέση ερωτική, φιλική ακόμη και συγγενική με έναν gaslighter; Aν συνεχώς αμφιβσητείτε τον εαυτό σας, αισθάνεστε μπερδεμένοι, βρίσκεστε να ζητάτε πάντα συγγνώμη από τον/την σύντροφό σας, δυσκολεύεστε να πάρετε απλές αποφάσεις και αποκρύπτετε πληροφορίες από φίλους και συγγενείς, ώστε να μην χρειάζεται να εξηγείτε ή να δικαιολογείτε τον οποιονδήποτε (αφεντικό, σύντροφο, φίλο), τότε ναι, είστε θύμα gaslighting.
Πώς θα το αντιμετωπίσετε;
Ο νούμερο ένα κανόνας είναι η τεχνική του zoom out. Κάντε ένα βήμα πίσω και σκεφτείτε, υπήρξατε όντως πολύ ευαίσθητοι σε μία συγκεκριμένη στιγμή ή το άτομο απέναντί σας ανυπομονεί να σας βάλει αυτή την ταμπέλα; Έπειτα εξετάσετε την κατάσταση. Προσπαθείστε να μάθετε τη διαφορά μεταξύ μιας παρατήρησης που είναι εποικοδομητική για εσάς, έναντι μιας που είναι βλαβερή. Εμπιστευτείτε το ένστικτό σας. Μόνο εσείς ξέρετε τι συναισθήματα σας προκαλεί μία συμπεριφορά. Ακούστε αυτά τα καμπανάκια και αν αρχίσετε να παρατηρείτε ένα μοτίβο του κλασικού “είσαι πολύ ευαίσθητος” από το ίδιο άτομο, κρατήστε το.
Οι gaslighters μπορεί να είναι παντού, ενδέχεται ακόμη και πολύ κοντινοί σας άνθρωποι να επιδεικνύουν συμπεριφορά gaslighter, όχι ακριβώς άθελά τους, αλλά επειδή, εχμ, “έτσι έμαθαν”. Φροντίστε την επόμενη φορά που κάποιος θα επιχειρήσει να ακυρώσει το πώς βιώνετε μια κατάσταση, να το βάλετε σε λέξεις. Πείτε στο άτομο απέναντί σας πως ναι, “Είμαι ευαίσθητ@, αλλά και δυνατ@, απλώς * το τάδε σχόλιο/ κατάσταση * με πλήγωσε και έχω δικαίωμα να είμαι στεναχωριμέν@ για αυτό”. Θα εκπλαγείτε με το πόσο αποστομωτική είναι η αλήθεια και υπάρχει μεγάλη πιθανότητα, ο άλλος να αναδιατυπώσει ή να σας εξηγήσει περισσότερο τι θέλει να πει. Εκεί θα αποκαλυφθεί και η πραγματική του πρόθεση. Αν η παραίνεσή του προέρχεται από αγάπη θα το καταλάβετε, αν όμως επιμένει με τακτικές “tough love” και passive aggressive συμπεριφόρα, τότε μάλλον θα πρέπει να επαναξιολογήσετε αυτή τη σχέση.