Ο τίτλος της είδησης που ήθελε την Αμερικανίδα παραολυμπιονίκη της κολύμβησης Jessica Long, που στερείται και των δύο της ποδιών, να δέχεται επιθετικά σχόλια γιατί παρκάρει σε θέσεις ΑΜΕΑ, ομολογώ ότι με κατέπληξε. Ακόμα και στις σκοτεινές μέρες που ζούμε, δεν είναι εύκολο να φανταστούμε κάποιον, ή ακόμα χειρότερα κάποιους-διότι το φαινόμενο είναι πολύ συχνό όπως εξήγησε η ίδια- που θα προέβαιναν σε κάτι τόσο ακραίο. Φυσικά και θέλησα να διαβάσω περισσότερα, μήπως και καταλάβαινα την πηγή αυτής της κατάφορα άδικης συμπεριφοράς.
Δεν χρειάστηκε όμως, γιατί μόλις αντίκρισα την φωτογραφία της Jessica κατάλαβα αμέσως περί τίνος επρόκειτο κι αν το εξηγήσω λίγο περισσότερο, θα καταλάβετε κι εσείς. Η κοπέλα είναι μια πανέμορφη, πολύ λευκή, πολύ ξανθιά, πολύ περιποιημένη νέα γυναίκα. Ως αθλήτρια είναι γυμνασμένη κι αν την δείτε να περπατάει με τα τεχνητά της μέλη, θα την θαυμάσετε.
Ας το κάνουμε τώρα εικόνα: Η παραπάνω γυναίκα παρκάρει το αυτοκίνητό της, που φέρει το ειδικό σήμα ΑΜΕΑ, σε κάποια θέση πάρκινγκ και βγαίνει με όλη της την ομορφιά και την καλοβαλμένη της εικόνα για να πάει στο παρακείμενο σούπερ μάρκετ να ψωνίσει. Ζευγάρι ηλικιωμένων την ακολουθεί και την επιπλήττει αυστηρά, διότι θεωρούν ότι τους πήρε την θέση άδικα. Το περίεργο είναι ότι έχουν δει το ειδικό σήμα αλλά και πάλι δεν πιστεύουν ότι είναι ανάπηρη. Ένας μόνο τρόπος υπάρχει για την Jessica και αυτός είναι να δείχνει τα τεχνητά της μέλη σε κάθε αμφισβητία που της επιτίθεται.
Θα είχε άραγε την ίδια αντιμετώπιση αν ήταν απεριποίητη, κατσουφιασμένη και κούτσαινε; Μάλλον όχι. Σε αυτήν την περίπτωση η εικόνα της θα ταίριαζε καλύτερα με το στερεότυπο που έχει ο κάθε ένας από αυτούς τους ανθρώπους μέσα στο κεφάλι του σχετικά με τα ΑΜΕΑ και θα την είχαν αφήσει ήσυχη. Μπορεί μάλιστα να προσφέρονταν και να την βοηθήσουν ή να της μεταφέρουν τα ψώνια. Κι ας μην μας φαίνεται παράξενο αλλά τις ίδιες σκέψεις μπορεί να κάναμε κι εμείς οι ίδιοι. Κανένας μας δεν εξαιρείται έτσι εύκολα από τα βαθιά ριζωμένα στερεότυπα.
Τι είναι όμως τα στερεότυπα και πως μπορούμε να τα αναγνωρίσουμε;
Το να κατατάσσουμε τους άλλους ανθρώπους σε ομάδες με κοινά χαρακτηριστικά είναι γνωστό ως “κοινωνική κατηγοριοποίηση“. Πρόκειται για μια φυσική γνωστική διαδικασία που βοηθά τον εγκέφαλό μας να επεξεργάζεται πληροφορίες σχετικά με τους άλλους γρηγορότερα και να τους κατατάσσει σε ομάδες όπως νέοι-γέροι, λευκοί-μαύροι, γυναίκες- άνδρες κλπ, με τον ίδιο τρόπο που κατηγοριοποιούμε αντικείμενα σε μικρά-μεγάλα, σκληρά-μαλακά, κοκ. Από την στιγμή που θα συμβεί αυτό, ανταποκρινόμαστε πια σε κάθε άτομο, όχι ως ξεχωριστή περίπτωση, αλλά σύμφωνα με τα χαρακτηριστικά της κατηγορίας στην οποία θεωρούμε ότι ανήκει. Είναι δηλαδή ένας εύκολος και σύντομος δρόμος προς την κατάταξη των συνανθρώπων μας σε ομάδες, που όμως γίνεται τόσο αυτόματα και γρήγορα που ουσιαστικά αποκλείει τις λεπτομέρειες και δεν λαμβάνει καθόλου υπ’ όψη τις ατομικές διαφορές.
Φυσικά κάπως έτσι γεννιούνται οι προκαταλήψεις.
Η Jessica Long λοιπόν απέχει κατά πολύ από αυτό που πιθανά έχουμε στο μυαλό μας όταν βλέπουμε ένα υποτιθέμενο ΑΜΕΑ να βγαίνει από ένα αυτοκίνητο που το ίδιο οδηγεί. Κι ό,τι δεν ταιριάζει στην δική μας κοσμοθεωρία μετατρέπεται άμεσα σε κάτι ύποπτο ή κατακριτέο. Υπάρχει μάλιστα και η αντίθετη ψυχολογική διεργασία που θέλει τα άτομα να αλλάζουν το τρόπο συμπεριφοράς, την εμφάνιση ή ακόμα και τα ίδια τους τα πιστεύω, προκειμένου να ανταποκριθούν στα στερεότυπα που τα αφορούν.
Το να αναγνωρίσεις τα στερεότυπα που βρίσκονται μέσα στο κεφάλι σου δεν είναι εύκολη δουλειά. Δομούνται από πολύ μικρή ηλικία και ενισχύονται με κάθε δυνατό τρόπο σε όλη την διάρκεια της ζωής σου. Αυτό όμως που μπορείς να κάνεις είναι κάθε φορά που βγάζεις ένα εύκολο συμπέρασμα για κάποιον, να βάζεις κι ένα μικρό ερωτηματικό δίπλα του, έτσι για να βρίσκεται. Μπορεί να φανεί χρήσιμο.
Οι πιο ανοιχτόμυαλοι άνθρωποι επεξεργάζονται πιο εύκολα τα δικά τους στερεότυπα, ενώ συχνά εστιάζουν περισσότερο στις ομοιότητες παρά στις διαφορές τους με άτομα άλλων ομάδων. Οι λεπτομέρειες που αφορούν τον καθένα μας είναι επίσης σημαντικές και θα πρέπει να τις λαμβάνουμε περισσότερο υπ’ όψη μας. Αν το ζευγάρι των ηλικιωμένων που επιτέθηκε στην Jessica Long έδινε μεγαλύτερη βάση στο ειδικό σήμα ΑΜΕΑ του αυτοκινήτου της και λιγότερη στην εμφάνισή της, δεν θα είχαν κανέναν λόγο να την προσβάλουν και να την στενοχωρήσουν.