Ο εγκέφαλός μας είναι ένα εκπληκτικό όργανο, τόσο μυστηριώδες, όσο και αξιοθαύμαστο. Μέσα στις χιλιετίες που υπάρχει ο homo sapiens, κοινώς εμείς οι άνθρωποι για όποιον δεν πρόσεχε στην Βιολογία, η εξελικτική διαδικασία έχει κάνει θαύματα πλάθοντας την σημερινή μας εκδοχή (σημερινή εννοούμε αυτή των τελευταίων χιλιετιών).
Βασική λοιπόν λειτουργία του εγκεφάλου, ώστε να μας κρατήσει ζωντανούς, είναι η σωστή επεξεργασία των πληροφοριών που λαμβάναμε. Σημαντικό ωστόσο ρόλο στην επιβίωσή μας έπαιζε προφανώς και η ταχύτητα, δηλαδή πόσο γρήγορα θα καταλήγαμε στο αν αυτό που έχουμε μπροστά μας είναι επικίνδυνο ή ακίνδυνο. Σε αυτά τα πλαίσια, ο εγκέφαλός μας ανέπτυξε διάφορους μηχανισμούς, οι οποίοι επιτάχυναν αυτή τη λειτουργία, δημιουργώντας συντομεύσεις, όπως ας πούμε κάνει και ένα shortcut στον υπολογιστή μας.
Το θέμα είναι πως η σημερινή κοινωνία και τα όσα έχουμε να επεξεργαστούμε είναι κυρίως γκρι. Πλέον καλούμαστε να διαχειριστούμε πληροφορίες με πολυπλοκότητες που ουδεμία σχέση δεν έχουν με τον κόσμο που διαμόρφωσε τον εγκέφαλό μας πριν δεκάδες χιλιάδες χρόνια, έναν κόσμο δυαδικό με άσπρο και μαύρο, καλό-κακό, επικίνδυνο-ακίνδυνο και τίποτε άλλο. Έτσι οι εν λόγω μηχανισμοί του εγκεφάλου μας, αυτές οι συντομεύσεις, παρ’ ότι κάποτε ήταν χρήσιμες (και ενίοτε ακόμα είναι), συχνά μπορεί να μας ρίξουν σε παγίδες και να μας οδηγήσουν σε αναληθή συμπεράσματα. Ένας από αυτούς τους μηχανισμούς είναι και το Confirmation Bias, ή αλλιώς η Προκατάληψη της Επιβεβαίωσης.
Τι ακριβώς είναι το Confirmation Bias;
Το confirmation bias ή αλλιώς η προκατάληψη της επιβεβαίωσης, είναι μια γνωστική προκατάληψη, δηλαδή μια λειτουργία η οποία κάνει το μυαλό σου να προτιμά τις πληροφορίες που συμβαδίζουν με τις ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις σου. Ναι ξέρουμε ακούγεται δεν είναι και πολύ ευνοήτο, επομένως δίνουμε ένα παράδειγμα. Αν έχεις μάθει από μικρός πως μια πολιτική ιδεολογία είναι ‘σωστή΄ και μια άλλη ‘λάθος’, αν έρθεις σε επαφή με μια πληροφορία που παρουσιάζει θετικά έναν πολιτικό με την δική σου ιδεολογία, δεν θα το ψάξεις παραπέρα, αλλά θα το δεχτείς κατευθείαν σαν αλήθεια. Αν από την άλλη ακούσεις μια αρνητική πληροφορία για τον ίδιο πολιτικό, είναι πολύ πιθανό να ‘αποφασίσεις΄ να μην την πιστέψεις, ή να ψάξεις παραπάνω άρθρα και πηγές προκειμένου να βρεις κάτι που διαψεύδει αυτή την αρνητική πληροφορία.
Πώς λειτουργεί πρακτικά;
Η προκατάληψη της επιβεβαίωσης έχει αντίκτυπο στον τρόπο με τον οποίο βρίσκουμε πληροφορίες, αλλά και στον τρόπο που τις ερμηνεύουμε, ή τις ανακαλούμε. Παραδείγματος χάρη, όταν κάποιος είναι υπέρ ενός συγκεκριμένου ζητήματος, πχ της αποποινικοποίησης της μαριχουάνας, δεν πρόκειται να ψάξει πληροφορίες που στηρίζουν το αντίθετο, ενώ αν έρθει σε επαφή με οποιοδήποτε νέο ερέθισμα σχετικά με αυτό το θέμα, θα το ερμηνεύσει με βάση την προϋπάρχουσα πεποίθησή του, ότι δηλαδή ‘η αποποινικοποίηση της μαριχουάνας είναι κάτι θετικό’. Παράλληλα, αυτός ο άνθρωπος, θα ανακαλεί μόνο πληροφορίες που στηρίζουν την δική του επιχειρηματολογία, δηλαδή μόνο προς μια κατεύθυνση.
Πώς μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο σκέψης μας
Ένας από τους πιο αναγνωρισμένους γνωστικούς ψυχολόγους, ο Peter Cathcart Wason, πραγματοποίησε μια σειρά πειραμάτων στην διάρκεια της δεκαετίας του ’60. Βάσει των στοιχείων που συγκέντρωσε εκεί, κατέληξε στο παραπάνω συμπέρασμα, ότι δηλαδή οι άνθρωποι έχουμε την ανάγκη να ακούμε και την τάση να πιστεύουμε πληροφορίες που συμφωνούν με τις πεποιθήσεις μας, χωρίς να το ψάχνουμε παραπάνω. Επομένως, η αντικειμενική ματιά είναι κάτι σχεδόν ουτοπικό, ακόμα και για τον πιο λογικό άνθρωπο. Το πρόβλημα είναι πως με αυτό τον τρόπο, είναι πολύ πιθανό να φτάσουμε σε αναληθή συμπεράσματα και να πάρουμε αποφάσεις που δεν μας εξυπηρετούν.
Αυτό που στην πραγματικότητα καθιστά τον εν λόγω μηχανισμό επικίνδυνο, δεν είναι τόσο η λειτουργία του, όσο η ανημπόρια μας να καταλάβουμε πως υπάρχει. Κοινώς, η όλη διεργασία του confirmation bias συμβαίνει υποσυνείδητα και έτσι όταν παίρνουμε την απόφαση να ψάξουμε το τάδε ή να πιστέψουμε το δείνα, έχουμε την αίσθηση πως γίνεται βάση λογικής, και όχι συναισθήματος. Σε ελάχιστες περιπτώσεις μπορεί και να ισχύει, όμως το πιθανότερο είναι πως όλοι λίγο πολύ έχουμε πέσει στην παγίδα της εν λόγω γνωστικής προκατάληψης, καταλήγοντας σε συμπεράσματα και ακόμα χειρότερα απόψεις που δεν συμπίπτουν με την όλη την αλήθεια, αλλά με μέρος της.
Όσο για τι το μπορείς να κάνεις ώστε να μην ξαναπέσεις σε ένα τέτοιο σφάλμα; Οι πιθανότητες λένε πως θα ξαναπέσεις, αφού μιλάμε για μια υποσυνείδητη λειτουργία, και άρα σε μεγάλο βαθμό εκτός του ελέγχου σου. Μπορείς ωστόσο να εφιστήσεις την προσοχή σου και να καταβάλλεις παραπάνω προσπάθεια όταν πρόκειται να πάρεις μια μεγάλη και αληθινά σημαντική απόφαση. Παραδείγματος χάρη, το ποιον θα ψηφίσεις στις ερχόμενες εκλογές, ή το αν θα προχωρήσεις σε κάτι πιο σοβαρό με κάποι@ επίδοξ@ σύντροφ@, αυτές και άλλες αντίστοιχες είναι αποφάσεις για τις οποίες καλό θα ήταν να μην ακούσεις τις προϋπάρχουσες προκαταλήψεις σου.