Όλοι έχουμε παιδικές αναμνήσεις, από εκείνες που καταγράφηκαν τόσο νωρίς στη μνήμη μας που όταν τις ανακαλούμε αναρωτιόμαστε αν υπήρξαν πραγματικότητα ή όνειρο. Μία τέτοια, πολύ έντονη για μένα είναι εκείνες οι μεγάλες διαφημιστικές πινακίδες με τις περσίδες που ανάλογα με την κλίση τους εναλλάσσονταν δύο προϊόντα. Εκείνο που δεν ξεχνάω είναι μια διαφήμιση τσιγάρων slim με μία γυναικεία πλάτη.

Υπήρξε λοιπόν μια εποχή, που σίγουρα δεν ήταν όνειρο, όπου τα τσιγάρα διαφημίζονταν στο δρόμο, στην τηλεόραση, στον Τύπο. Το να καπνίζει ο πρωταγωνιστής ή η πρωταγωνίστρια μίας ταινίας δεν ήταν έκπληξη, ήταν δεδομένο και πρόσδιδε πάντα κάτι στο χαρακτήρα. Από τα άφιλτρα του Humphrey Bogart στην “Casablanca”, μέχρι τη μακριά πίπα τσιγάρου της Τζένης Καρέζη, το τσιγάρο πρωταγωνιστούσε μάλλον ισάξια με τους ηθοποιούς – αν όχι περισσότερο. Για παράδειγμα η ανακοίνωση της εγκυμοσύνης της Lula (Laura Dern) στο “Wild at heart” του David Lynch δεν θα ήταν η ίδια αν ο Sailor (Nicolas Cage) δεν άναβε και κάπνιζε ταυτόχρονα δύο τσιγάρα. Η Marla (Helena Bonham Carter) του “Fight Club” δεν θα ήταν το ίδιο εμβληματική αν ο καπνός δεν έβγαινε από το στόμα της σαν μια ψυχή που εγκαταλείπει το σώμα.

O Humphrey Bogart στην “Casablanca”, Φωτογραφία: Imdb

Ήδη από το 2002 διεθνείς υγειονομικές αρχές αλλά και εισαγγελείς είχαν εισηγηθεί πως το κάπνισμα επί της οθόνης μπορεί να ωθήσει τους νέους να ξεκινήσουν να καπνίζουν και οι ίδιοι. Σύμφωνα με έρευνα του Surgeon General, αν η έκθεση στο κάπνισμα σε ταινίες και σειρές συνεχίζονταν με τους ρυθμούς εκείνης της εποχής, 5,6 εκατομμύρια νέοι αναμένονταν να πεθάνουν από ασθένειες που σχετίζονται με το κάπνισμα το χρόνο.

Παρά τις αρχικές της αντιστάσεις, η Μotion Ρicture Association (δηλαδή το συνδικάτο των 6 μεγαλύτερων studio της Αμερικής, Warner Bros, Universal, Disney, Sony, Netflix και Paramount, το οποίο και διαχειρίζεται το rating των ταινιών) τo 2007 αποδέχτηκε την anti – smoking πολιτική στο Hollywood συμπεριλαμβάνοντας σταδιακά όλες τις πιθανές απεικονίσεις του καπνίσματος ως παράγοντα rating PG ή PG-13 για όλες τις ταινίες.

Ας κάνουμε όμως ένα rewind. Η κουλτούρα του καπνίσματος ή της διακοπής του ως μια βλαβερή για τον ανθρώπινο οργανισμό συνήθεια υπήρξε κομμάτι της μυθοπλασίας πολύ πριν τους επίσημους κανόνες. Ο εθισμός του Chandler στο κάπνισμα αποτελεί βασικό στοιχείο του χαρακτήρα του που επανέρχεται τακτικά στο Friends και οι αντιδράσεις όλης της παρέας, αλλά και συγκεκριμένα της Monica όχι μόνο όταν έχει καπνίσει ο Chandler, αλλά και όταν για παράδειγμα η Rachel έχει αναγκαστεί να “καπνίσει” για να κάνει fit in στη νέα της δουλειά είναι εκφράσεις αηδίας, θυμός και απόρριψη.

Παράλληλα, η πλέον εμβληματική Carrie Bradshaw κάπνιζε αρειμανίως στις πρώτες σεζόν του Sex and The City, αλλά καταφέρνει καλυμμένη με τσιρότα νικοτίνης να εγκαταλείψει τα αγαπημένα της Marlboro Lights την τρίτη σεζόν έπειτα από παρότρυνση του Aidan, ο οποίος δεν άντεχε την απαίσια κι επικίνδυνη συνήθειά της. Μάλιστα το Sex & The City κέρδισε το βραβείο PRISM το 2001 για την ακριβή απεικόνιση του εθισμού στη νικοτίνη. Η Carrie “ξανακυλάει” όταν βρίσκεται στο Παρίσι, όπου “όλοι καπνίζουν”. Το τότε αγόρι της, Aleksandr Petrovsky, όταν τη βλέπει να καπνίζει της λέει “Ι like the smoking. It’s sexy” κι εκείνη του απαντά ειρωνικά “It’s killing me!”. Επίσης, στα νέα επεισόδια του reboot της σειράς “And Just Like That”, την βλέπουμε να έχει υιοθετήσει και πάλι την συνήθεια μετά τον θάνατο του Big.

Από τα μέσα των 90s’ λοιπόν, μέχρι και τις αρχές της νέας χιλιετίας η απόρριψη του καπνίσματος και η προσπάθεια απομυθοποίησής του γίνεται κομμάτι της μυθοπλασίας εν είδει αντικαπνιστικής καμπάνιας.

Μέσα από χαρακτήρες οι οποίοι θεωρούνται ότι έχουν “ελλατώματα” και με τους οποίους είναι πολύ πιο εύκολο το κοινό να ταυτιστεί (όπως ο αδέξιος Chandler Bing με τα daddy issues, τη χαμηλή αυτοπεποίθηση και άμυνα το χιούμορ) και τη μάχη τους με τον εθισμό, η οποία φέρει στοιχεία αληθοφάνειας ακόμα κι αν αποδίδεται με χιούμορ (η Carrie για παράδειγμα την πρώτη φορά που καπνίζει αφότου το έχει κόψει το κάνει από μιμητισμό (Παρίσι), τη δεύτερη, στο “And Just Like That” το ένα τσιγάρο που απολαμβάνει εμπίπτει στη σύνδεση του καπνίσματος με την ψυχική χαλάρωση), περνά ταυτόχρονα και η anti – smoking πολιτική, η επιβράβευση για το κόψιμο του καπνίσματος αλλά και η συμπάθεια για τυχόν “ατασθαλίες”.

Μπορεί να έχει τόσο μεγάλη επιρροή ένας χαρακτήρας πάνω σε έναν θεατή; Φτάνει οι καπνιστές να σκεφτείτε πόσο θέλετε να ανάψετε ένα τσιγάρο κάθε φορά που βλέπετε τον αγαπημένο σας πρωταγωνιστή να καπνίζει επί της οθόνης.

Κι ύστερα ήρθε η νοσταλγία.

Ενώ οι περισσότερες σύγχρονες σειρές και ταινίες είχαν μειώσει έως και εξαλείψει την απεικόνιση του καπνίσματος σειρές όπως το “Mad Men”, αλλά και πιο πρόσφατες όπως το “Stranger Things”, το “Glow”, το “Feud”, το “Ratched”, το “Chernobyl” αλλά και το “The Queen’s Gambit” και φυσικά ταινίες όπως το “Call me by your Name” με αφορμή το γεγονός ότι διαδραματίζονται σε άλλες δεκαετίες, στις οποίες το τσιγάρο υπήρξε δημοφιλές, επανέφεραν το κάπνισμα επί της οθόνης, χωρίς ενοχές, εντελώς αναπολογητικά. Όσο περισσότερο έδαφος κέρδιζε το συγκεκριμένο ύφος μυθοπλασίας, τόσο άρχισε να παρατηρείται επιστροφή του καπνίσματος και στις παραγωγές οι οποίες διαδραματίζονται στο σήμερα. Ποιο είναι ωστόσο το προφίλ των σύγχρονων καπνιστών;Οι χαρακτήρες που βρίσκονται συνήθως με ένα τσιγάρο στο χέρι είναι “οι σπασμένοι”. Από την συντετριμμένη Skyler που ξεπερνά τα όρια όταν η ζωή της καταρρέει και βγάζει να ανάψει τσιγάρο ούσα έγκυος στο “Breaking Bad”, μέχρι τoν ασταθή και παρορμητικό χαρακτήρα της Mickey στο “Love” και από την Katja Sekerci της Diane Kruger που μόλις έχει βιώσει μια οικογενειακή τραγωδία στο “In The Fade” του Fatih Akin, στον Rust της πρώτης σεζόν του “True Detective” που μέσα στα 8 επεισόδια της μίνι σειράς κάπνισε 40 τσιγάρα και τη Fleabag που έκλεψε τον γκόμενο της κολλητής της και αγάπησε έναν παπά, οι καπνιστές της οθόνης είτε βρίσκονται λίγο πριν τη καταστροφή, είτε έχουν βιώσει κάτι τραγικό, έχουν συνήθως θέματα δέσμευσης ή είναι μόνοι, παλεύουν παράλληλα με άλλους εθισμούς, ή αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής υγείας.

Δεν λείπουν φυσικά και άλλες στερεοτυπικές απεικονίσεις που έχουν κάνουν με την ηλικία ή και την εθνικότητα. Η πρόεδρος των ΗΠΑ της Meryl Streep στο “Don’t Look Up” είναι μια τραμπική φιγούρα εμφανώς απαθής, “παλαιάς κοπής” που δεν τη νοιάζει το μέλλον της ανθρωπότητας, θα ήταν παράδοξο να τη νοιάζουν οι συνέπειες του καπνίσματος. Εδώ το τσιγάρο έχει τον συμβολισμό της αδιαφορίας και του “σταρχιδισμού”. Στο “Emily In Paris” που στην προσπάθειά του να είναι σύγχρονο προσβάλλει διαρκώς διάφορες κοινωνικές ομάδες, αλλά και εθνικότητες – με πρώτη και κύρια αυτή των Γάλλων και την στερεοτυπική τους απεικόνιση στην οποία φυσικά το τσιγάρο είναι το απαραίτητο αξεσουάρ – η Sylvie Grateau, η κραταιά κυρία της Savoir, ως αυθεντική Παριζιάνα καπνίζει και δεν σταματά να αηδιάζει την politically correct Αμερικανίδα υπάλληλό της φλασάροντας κάθε λίγο και λιγάκι την ταμπακιέρα της και προσφέροντάς της τσιγάρο όταν όλα πάνε κατά διαόλου. “Are you sure you don’t want one?”, την ρωτά όταν η Camille αντιλαμβάνεται τον κρυφό δεσμό της με τον Gabriel και ξεσπά στα γενέθλιά της.

Σε έρευνα του 2019 που δημοσιεύεται στον CDC σχετικά με το κάπνισμα στις ταινίες αναφέρεται ο πολύ ενδιαφέρον όρος “tobacco incident”, με τον οποίο ορίζεται ένα περιστατικό καπνίσματος ή άλλης χρήσης καπνού σε μια ταινία. Τα δεδομένα δείχνουν επίμονα επίπεδα καπνίσματος και υποδεικνύουν ότι οι πολιτικές των κινηματογραφικών εταιρειών από μόνες τους δεν είναι αποτελεσματικές για την ελαχιστοποίηση του καπνίσματος στις ταινίες.

Μέχρι και το 2019 η αύξηση των περιστατικών καπνού στις ταινίες PG-13 είχε αυξηθεί κατά 66%, ενώ αντίστοιχα από το 2010 έως το 2019 τα περιστατικά αυτά σε ταινίες rated R είχαν διπλασιαστεί σε σχέση με την προηγούμενη δεκαετία. Αυτό που προτείνει ο CDC είναι όλες οι ταινίες που περιλαμβάνουν τσιγάρο ή άλλα προϊόντα καπνού να θεωρούνται rated R. Αν γίνονταν αυτό, ο αριθμός των εφήβων καπνιστών θα μειώνονταν σε 1 στους 5 (18%), αποτρέποντας έως και 1 εκατομμύριο θανάτους σημερινών παιδιών και νέων από παθήσεις σχετιζόμενες με το κάπνισμα.

Όπου AT&T (Warner Bros.), Comcast (Universal) και Viacom (Paramount).

Οι σειρές και οι ταινίες είναι από τα πιο δυνατά προϊόντα pop κουλτούρας, συνεπώς το τσιγάρο, αλλά και ο τρόπος που παρουσιάζεται σε αυτές είναι πιθανό να αποτελεί διαφήμιση και προώθηση της συνήθειας του καπνίσματος, πολύ πιο δυνατή από την διαφήμιση των slim τσιγάρων σε κάποια κεντρική λεωφόρο της Αθήνας που αποτυπώθηκε για πάντα στη μνήμη μου. Την ίδια στιγμή ωστόσο, θα υπάρχει πάντα και το ζήτημα της δημιουργικής ελευθερίας των καλλιτεχνών που θίγεται κάθε φορά που επανέρχεται το θέμα του τσιγάρου και της απεικόνισής του στις ταινίες. Ένα όμως είναι δεδομένο. Το κάπνισμα δεν ανήκει πλέον στους “υγιείς” και “καθαρούς” χαρακτήρες που παρελαύνουν στην οθόνη του Netflix. Αυτοί εξακολουθούν να στέκουν εκεί άσπιλοι, με τα κατάλευκα δόντια τους, τα μη κτιρινισμένα τους δάχτυλα και τα καθαρά τους πνευμόνια να διάγουν ευτυχισμένες, επιτυχημένες ζωές και να δείχνουν όσο το δυνατόν λιγότερο ανθρώπινοι γίνεται και το τσιγάρο μένει για τους άλλους, που δεν τα κατάφεραν και τόσο καλά. Μήπως ένα νέο στερεότυπο αναδύεται;

Η αξιολόγηση ταινιών με περιστατικά καπνού ως R είναι αμφίβολο αν θα καταφέρει κάτι με την τόσο απρόσκοπτη, αλλά και ανεπιτήρητη πρόσβαση σε σειρές και ταινίες από ανθρώπους όλων των ηλικιών. Η ταύτιση όμως του καπνίσματος με την αποτυχία, τη μιζέρια και τη “βρωμιά” έναντι του glamorization που βίωνε επί δεκαετίες και την επαν – ωραιοποίησή του μέσα από τη νοσταλγία είναι τελικά ο τρόπος για να αποτρέψουμε τους νέους από το να καπνίζουν;