Αν η παιδική σου ηλικία έληξε το αργότερο μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 2000, η σχέση σου με το Halloween είναι αυτή. Το γνώρισες αποκλειστικά χάρη στις αμερικάνικες σειρές και ταινίες, χωρίς κανένα προσωπικό βίωμα. Ίσως είχες και το παράπονο ότι “καλές οι Απόκριες, αλλά κανένας δεν επιβραβεύει την στολή μου με γλυκά”. Εγώ τουλάχιστον το είχα.  

Σήμερα τα πράγματα είναι λίγο διαφορετικά. Κάποια στιγμή μέσα στην προηγούμενη δεκαετία το Halloween έκανε την εμφάνισή του στην Ελλάδα, με τα μαγαζιά να γεμίζουν με spooky στολές, κολοκύθες και άλλα αξεσουάρ από τα τέλη Σεπτεμβρίου. Έχει εξελιχθεί, μάλιστα, στην τέταρτη πιο επικερδή γιορτή για τα ελληνικά καταστήματα. Ωστόσο, ακόμα και σήμερα, περιοριζόμαστε στα θεματικά πάρτι και στην προβολή Halloween ταινιών. Το trick-or-treating -ελληνιστί, φάρσα ή κέρασμα- δεν έχει καταφέρει ακόμα ούτε καν να μάς πλησιάσει. Σάς παρακαλώ να μην ακούσω “πάλι καλά, γιατί είναι επικίνδυνο να χτυπάνε τα παιδιά άγνωστες πόρτες”, εκτός αν είστε ενάντια και στα κάλαντα.  

Από την άλλη, στις ΗΠΑ το Halloween και το trick-or-treating είναι ένα με την κουλτούρα των ανθρώπων. Το ίδιο και στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιρλανδία. Είναι, μάλιστα, χαρακτηριστικό ότι ακόμα και η πανδημία του κορωνοϊού δεν φαίνεται να τους πτοεί. Σύμφωνα με το National Retail Federation, πάνω από τους μισούς Αμερικανούς σκοπεύουν να γιορτάσουν το Halloween στο φουλ. Ακόμα, όμως, κι αυτοί που δεν θα βάλουν στολές, θα φροντίσουν να έχουν γλυκά στο σπίτι. Το 96% δηλώνει ότι σκοπεύει να αγοράσει με αφορμή αποκλειστικά την γιορτή της 31ης Οκτωβρίου. Συνολικά στις ΗΠΑ υπολογίζεται ότι φέτος θα ξοδευτούν για χάρη της 8 δισεκατομμύρια δολάρια. 

Οι ρίζες του trick-or-treating στους Κέλτες 

Το Halloween είναι συνδεδεμένο με το μεταφυσικό. Δεν μάς κάνει, λοιπόν, εντύπωση όταν ακούμε ότι έχει ρίζες σε πρακτικές σχετικές με τα πνεύματα. Πριν 2.000 χιλιάδες χρόνια περίπου, οι Κέλτες πίστευαν ότι το βράδυ της αλλαγής του χρόνου τα πνεύματα των νεκρών επιστρέφουν στη Γη. Τι σχέση έχει το νέο έτος με την 31η Οκτωβρίου; Μεγάλη, αφού γι’ αυτούς εκείνη η μέρα ήταν η τελευταία του καλοκαιριού και κατά συνέπεια της χρονιάς.  

Περνούσαν, λοιπόν, το βράδυ πριν την 1η Νοεμβρίου με δύο διαφορετικούς τρόπους. Από τη μία, ο κόσμος μαζευόταν, άναβε φωτιές και έκανε θυσίες, για να τιμήσει τα φιλικά πνεύματα, εκείνα των αγαπημένων τους. Από την άλλη, έπρεπε με κάποιον τρόπο να διώξουν ή να εξευμενίσουν τα κακά πνεύματα. Έτσι, είτε έστρωναν μεγάλα τραπέζια με φαγητό και άφηναν πιάτα έξω από το σπίτι τους, για να τα καλοπιάσουν, είτε ντύνονταν με δέρματα ζώων, για να τα τρομάξουν.  

Μερικούς αιώνες μετά, πλησιάζοντας χρονολογικά τον Μεσαίωνα, η τελευταία αυτή πρακτική εξελίχθηκε. Οι άνθρωποι άρχισαν να μασκαρεύονται ως φαντάσματα και δαίμονες και να κάνουν αστείες μικροπαραστάσεις, με αντάλλαγμα φαγητά και ποτά. Σού θυμίζει κάτι αυτό;  

Η εξέλιξη από τους πρώτους χριστιανούς 

Ανά τους αιώνες, οι θρησκείες και οι παραδόσεις εναλλάσσονται. Ωστόσο, αν τις παρατηρήσουμε προσεκτικά, θα δούμε ότι σε κάποια σημεία δεν διαφέρουν τρομερά μεταξύ τους. Οι Κέλτες βρίσκονταν κατά κύριο λόγο στην Κεντρική Ευρώπη, τη Νότια Γαλλία, την Ισπανία και τη Βόρεια Ιταλία. Τον 9ο αιώνα, σε αυτές τις περιοχές άρχισε να κυριαρχεί ο χριστιανισμός. Κάποια πράγματα, όμως, δεν άλλαξαν τρομερά πολύ.  

Το 1000μ.χ. η Εκκλησία όρισε την 2α Νοεμβρίου ως Ημέρα Όλων των Ψυχών (All Souls’ Day), γνωστή και ως Ημέρα των Νεκρών. Δεν ήταν μία μέρα που θεωρούσαν ότι οι ψυχές επιστρέφουν. Ωστόσο, θεωρείται ότι τότε οι ψυχές είναι πιο “ανοιχτές” στο να δεχτούν τις προσευχές και τους τρόπους με τους οποίους τις τιμάμε.  

Η πιο συνηθισμένη πρακτική, η οποία θυμίζει αρκετά το trick-or-treating, ήταν παράδοση των φτωχών. Αυτοί συνήθιζαν εκείνη τη νύχτα να χτυπάνε τις πόρτες των εύπορων οικογενειών, που τους έδιναν “κέικ της ψυχής”, μικρά αρτοποιήματα. Το αντάλλαγμα δεν ήταν κάποια φάρσα ή μια ωραία μεταμφίεση, αλλά η υπόσχεση ο φτωχός να προσευχηθεί για τους νεκρούς συγγενείς του πλούσιου. Την παράδοση, μερικά χρόνια αργότερα, ανέλαβαν αποκλειστικά τα παιδιά, που προσεύχονταν, με αντάλλαγμα φαγητό, χρήματα και μπίρα -ή ale πιο σωστά-. 

Την ίδια περίοδο, οι Σκωτσέζοι και οι Ιρλανδοί πλησίαζαν ακόμα περισσότερο στο σημερινό trick-or-treating. Οι νέοι μασκαρεύονταν και πήγαιναν από πόρτα σε πόρτα. Δεν υπόσχονταν, όμως, προσευχές. Αντιθέτως, έκαναν κάτι πιο ευχάριστο. Άλλοι τραγουδούσαν, άλλοι απήγγειλαν ποίηση, άλλοι έλεγαν αστεία και άλλοι -πιο κοντά στο τώρα- έκαναν μία φάρσα. Το αντάλλαγμά τους συνήθως ήταν φρούτα, ξηροί καρποί ή νομίσματα.  

Η Βραδιά των Πυροτεχνημάτων 

Το 1605 μία ομάδα Καθολικών έστησε την Συνωμοσία της Πυρίτιδας. Συγκέντρωσαν 36 βαρέλια πυρίτιδας υπόγεια της Βουλής των Λόρδων και σκόπευαν να την ανατινάξουν. Σκοπός τους ήταν η δολοφονία του βασιλιά Ιακώβου Α’, της οικογένειάς του και της θετικά προσκείμενης σε αυτόν αριστοκρατίας. Ο λόγος; Η σκληρή πολιτική του βασιλιά απέναντι στους καθολικούς.  

Η συνωμοσία απέτυχε. Κάποιοι λόρδοι κατάλαβαν ότι κάτι ύποπτο γινόταν και, μετά από έρευνες, ανακάλυψαν τα βαρέλια. Ο πρώτος συνωμότης που ανακάλυψαν και συνέλαβαν ήταν ο Guy Fawkes. Τον βασάνισαν μέχρι που αποκάλυψε τα ονόματα όλων των συνεργατών του και τελικά εκτελέστηκε στις 5 Νοεμβρίου. 

Η μέρα της εκτέλεσης του Fawkes ξεκίνησε να γιορτάζεται ήδη από την επόμενη χρονιά ως Βραδιά των Πυροτεχνημάτων ή ως Νύχτα του Guy Fawkes. Στην Ελλάδα είναι πιθανότερο να μάς θυμίσει το δικό μας πασχαλινό έθιμο, το κάψιμο του Ιούδα. Ωστόσο, βρίσκουμε στους εορτασμούς στοιχεία και του Halloween. Τα παιδιά έφτιαχναν ομοιώματα του συνωμότη και, φορώντας μάσκες, έβγαιναν στους δρόμους και τα πρόσφεραν για ελάχιστα νομίσματα. Τα ομοιώματα αυτά τη νύχτα καίγονταν σε φωτιές, μαζί με κόκαλα ζώων που συμβόλιζαν τα κόκαλα του Πάπα.  

Η άφιξη στις ΗΠΑ 

Μπορεί όλες οι ρίζες του trick-or-treating να βρίσκονται στην Ευρώπη, αλλά σήμερα είναι στη συνείδησή μας καταγεγραμμένο ως καθαρά αμερικάνικο έθιμο. Όχι αναίτια, αφού οι Αμερικανοί το υιοθέτησαν, το έκαναν μία από τις μεγαλύτερες παραδόσεις τους, το σύστησαν στον υπόλοιπο κόσμο και το εκμεταλλεύτηκαν εμπορικά στο 100%. Πώς, όμως, έκανε υπερατλαντικό ταξίδι και έφτασε στις ΗΠΑ;  

Η απάντηση είναι σχετικά απλή. Οι άποικοι και οι μετανάστες της Μεγάλης Ιρλανδικής Πείνας του 1845 νοστάλγησαν τις πατρίδες τους. Έτσι, αποφάσισαν να αναβιώσουν τις παραδόσεις με τα μασκαρέματα, τις προσευχές και τις φάρσες. Ωστόσο, αυτή η πρώτη προσπάθεια δεν πήγε πολύ καλά. Στις αρχές της δεκαετίας του ‘20, οι νέοι εκμεταλλεύονταν τη μέρα του Halloween, για να κάνουν πιο “σκληρές” πλάκες. Όταν, μάλιστα, “έσκασε” το κραχ του 1929, εκείνη η μέρα έμοιαζε σαν τον τρόπο τους να ξεσπάσουν για την οικονομική δυσφορία της εποχής. Οι φάρσες δεν ήταν πλέον χαριτωμένα αστεία, αλλά βανδαλισμοί, επιθέσεις και γενικότερες εκφράσεις βίας.  

Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος έδωσε την ευκαιρία ενός reboot στο trick-or-treating. Στη διάρκεια του πολέμου, το έθιμο έπαυσε πλήρως. Όχι μόνο λόγω της τεταμένης κατάστασης, αλλά και λόγω της έλλειψης ζάχαρης. Το τέλος του πολέμου ήρθε μαζί με μία τεράστια άνοδο στις γεννήσεις παιδιών. Παιδιά που στη δεκαετία του ‘50 ήταν πλέον σε ηλικία να αναβιώσουν το έθιμο του Halloween.  

Εκτός αυτού, εικάζεται ότι δύο ακόμα παράγοντες θεμελίωσαν το trick-or-treating στην αμερικανική κουλτούρα. Από τη μία, η ζάχαρη πλέον ήταν άφθονη, με αποτέλεσμα οι εταιρείες παραγωγής γλυκών να αποφασίσουν να ποντάρουν στο Halloween και να επενδύσουν πολλά χρήματα σε διαφημίσεις γύρω από αυτό. Από την άλλη, τα παιδιά γνώρισαν και αγάπησαν το trick-or-treating, όταν αυτό συμπεριλήφθηκε στο comic Peanuts το 1951, αλλά και όταν έγινε τίτλος ταινίας της Disney με τον Donald και τα ανίψια του, το 1952.